Gall gormod o alcohol achosi effeithiau tebyg i ddementia – ac yn aml, bydd drysu rhwng y naill a’r llall

Alcohol

YN Y DU, mae 21% o bobl yn yfed mwy o alcohol nag yr oedden nhw cyn y pandemig, yn ôl arolwg diweddar. Mae hyn yn dilyn cynnydd o 31% a adroddwyd yng ngwerthiant alcohol ar ddechrau’r cyfnod clo.

Er bod tafarndai a thai bwyta wedi cael eu gorfodi i gau eu drysau, roedd siopau diodydd trwyddedig yn cael eu hystyried yn fanwerthwyr hanfodol. Ac wrth i gynulliadau cymdeithasol traddodiadol gael eu gohirio, dechreuwyd cynnal cwisiau tafarn rhithwir a phartïon ar-lein yn eu lle. Dangosodd hashnodau Twitter fel #Quarantini a #FerloughMerlot fod yfed, i lawer o bobl, yn elfen allweddol o brofiad y pandemig.

Gallai rhai pobl fod wedi troi at alcohol i leddfu gorbryder, straen neu hyd yn oed i lenwi amser a fyddai fel arfer yn cael ei dreulio yn y gampfa neu’n cymdeithasu. Ond beth bynnag yw’r rheswm, er bod y rhan fwyaf o yfwyr yn ymwybodol o’r effaith y gall alcohol ei chael ar eu hafu neu’u canol, nid yw llawer ohonynt yn sylweddoli y gall yfed gormodol (a pharhaus) achosi niwed hirdymor i’r ymennydd.

Mae niwed yn gysylltiedig ag alcohol yn set nad yw’n cael ei chydnabod yn ddigonolgyflyrau cysylltiedig sy’n cynnwys newidiadau strwythurol a swyddogaethol i’r ymennydd. Gall amharu ar y cof, ar feddwl, cynllunio a rhesymu, ac achosi newidiadau mewn personoliaeth ac ymddygiad.

Ar hyn o bryd, mae diffyg ymwybyddiaeth o niwed yn gysylltiedig ag alcohol ymhlith y cyhoedd, yn ogystal ag arbenigwyr clinigol, y dywedodd un ohonynt wrthym ni fod adnabod a chanfod achosion yn “broblem fawr”. Gall arwyddion o niwed yn gysylltiedig ag alcohol gael eu drysu ag ymddangos yn feddw hyd yn oed, tra bod stigma hefyd yn rhwystr rhag adnabod a thrin pobl â’r cyflwr.

Yn aml, mae niwed yn gysylltiedig ag alcohol yn dechrau â mân symptomau, ond gall ddatblygu i achosi problemau mwy difrifol os bydd alcohol yn parhau i gael ei yfed mewn symiau niweidiol (diffinnir fel 35 uned – tua phedair potel o win yr wythnos i fenywod, a 50 uned i ddynion).

Mae arwyddion cychwynnol niwed yn gysylltiedig ag alcohol yn cynnwys ymddygiad byrbwyll, problemau â chynllunio a gwneud penderfyniadau, ac anawsterau wrth ffurfio a chadw atgofion newydd. Gallai rhai pobl brofi chwedleua hefyd, sef “atgofion” ffug neu gamliwiedig.

Mae dynion yn fwy tebygol o gael niwed yn gysylltiedig ag alcohol, er bod astudiaethau yn awgrymu y gallai menywod fod yn fwy agored i effeithiau alcohol gan fod menywod yn datblygu’r cyflwr mewn oedran cryn dipyn yn iau na dynion.  Yn y naill ryw a’r llall, pobl yn eu 50au canol i’w 50au hwyr sydd â’r cyfraddau uchaf o niwed yn gysylltiedig ag alcohol, ond adroddwyd am rai achosion o dan 35 oed.

Ymwrthod a gwella

Yn aml, mae’r symptomau hyn yn gorgyffwrdd â rhai o arwyddion dementia, ac mae ymchwil yn awgrymu mai niwed yn gysylltiedig ag alcohol sy’n cyfrif am hyd at 24% o’r holl achosion dementia mewn gwirionedd. Ond er mai anaml y bydd cleifion dementia yn profi gwelliannau yn eu cyflwr, mae gan y rheiny sydd wedi cael niwed yn gysylltiedig ag alcohol y potensial i wella’n rhannol, o leiaf. Mae hyn yn golygu ei bod yn hanfodol gwahaniaethu rhwng y cyflwr hwn a dementia trwy ystyried hanes yfed, a sylwi ar unrhyw arwyddion o wella neu sefydlogi.

Yn nodweddiadol, mae triniaeth ar gyfer niwed yn gysylltiedig ag alcohol yn golygu ymwrthod ag alcohol, wedi’i ddilyn gan adsefydlu. Fel arfer, mae angen o leiaf dri mis heb alcohol i weld a oes unrhyw welliannau neu arwyddion y gallai’r niwed gael ei wrthdroi. Nid oes “cyfyngiad  diogel” cytûn wedi i rywun gael diagnosis, ac mae unrhyw faint o alcohol yn debygol o achosi mwy o niwed.

Er ei bod yn aml yn anodd gwneud diagnosis o niwed yn gysylltiedig ag alcohol, mae un adroddiad yng Nghymru yn awgrymu cynnydd cyffredinol o 38.5% yn nifer y bobl sy’n cael diagnosis o’r cyflwr dros gyfnod o bum mlynedd.

Nid yw cynnydd mewn niwed yn gysylltiedig ag alcohol wedi’i gyfyngu i’r rheiny â chefndiroedd economaidd gymdeithasol tlotach. Mae’n hysbys fod ganddynt gyfraddau uwch o’r cyflwr, ond mae ffigurau diweddar yn dangos bod y rheiny â swyddi proffesiynol yn fwy tebygol o yfed alcohol yn rheolaidd, o gymharu â’r rheiny ar incwm is.

Er y gallai alcohol ryddhau rhywun o straen bywyd yn y tymor byr – yn enwedig yn ystod pandemig – gallai llawer o yfwyr fod yn datblygu arfer afiach ag alcohol sy’n niweidiol i’w hymennydd. Ond un o’r pethau arbennig am niwed yn gysylltiedig ag alcohol yw ei fod yn gyflwr sy’n gallu cael ei atal, ei drin a’i wrthdroi, o bosibl, os caiff ei adnabod a’i drin yn gynnar.

I gadw rheolaeth ar faint o alcohol sy’n cael ei yfed, mae Sefydliad Iechyd y Byd yn awgrymu y dylid ceisio cynnal arfer cymaint ag y bo modd, a chanolbwyntio ar y pethau sy’n gallu cael eu rheoli. Yn hytrach na phasio amser yn yfed alcohol, gellid gwneud gweithgarwch corfforol yn lle hyn. Mae’n hysbys fod gweithgarwch corfforol yn cryfhau’r system imiwnedd ac o fudd i iechyd meddwl.

Felly, cyn i chi ymestyn am eich coctel #Quarantini, mae’n bwysig ystyried yr effaith hirdymor y gallai’r mathau hyn o arferion ei chael ar yr ymennydd, yn ogystal â’r afu.