Dr Roiyah Saltus.jpgDr Roiyah Saltus, Prif Gymrawd Ymchwil ym Mhrifysgol De Cymru (PDC) yw prif awdur adroddiad sy'n ymchwilio i'r ffyrdd y mae pobl hŷn sydd â chefndir Du, Asiaidd a Lleiafrifol Ethnig (DALlE) yn byw gyda dementia, a sut maen nhw a'u teuluoedd yn chwilio am wybodaeth ystyrlon a llwybrau cymorth.

Mae’r papur, o'r enw ‘Leave no-one behind’, yn archwilio ymchwil sy'n bodoli eisoes ar bobl DALlE yng Nghymru ac yn gwneud argymhellion ar gyfer blaenoriaethau ymchwil dementia yn y dyfodol.

Comisiynwyd yr adroddiad gan y Sefydliad Cydraddoldeb Cenedlaethol, Diverse Cymru, a’i ysgrifennu mewn cydweithrediad â Phrifysgol Caerdydd.

Dementia yw'r term eang a ddefnyddir i ddisgrifio nifer o gyflyrau gwahanol sy'n effeithio ar yr ymennydd, gan gynnwys clefyd Alzheimer, dementia fasgwlaidd, dementia blaen-dalcennol, a mwy. Wedi'i wreiddio yng nghyd-destun ehangach anghydraddoldebau cymdeithasol a gwahaniaethu, mae profiadau pobl o gefndiroedd lleiafrifol sydd â dementia yn aml yn wahanol iawn i gleifion dementia gwyn. Mae arwyddocâd y gwahaniaethau hyn yn cael ei ddwysáu wrth i boblogaeth hŷn y DU fynd yn fwy amrywiol, yn ogystal â'r effaith y mae'r pandemig wedi'i chael ar anghydraddoldebau iechyd.

Mae'r papur yn nodi sut mae pobl DALlE yn y DU yn fwy tebygol o ddatblygu rhai mathau o ddementia nag yw grwpiau ethnig gwyn, ond yn llawer llai tebygol o gael diagnosis a chael cymorth. Maen nhw hefyd yn cael eu tangynrychioli mewn ymchwil dementia.

Daw'r adroddiad i ben drwy nodi deg blaenoriaeth hanfodol ar gyfer ymchwil yn y dyfodol:

  • Llwybrau i ddiagnosio pobl DALlE â dementia a'u gofalwyr.
  • Casglu profiadau a chanfyddiadau ynghylch rheoli gofal a chymorth, o amrywiaeth o safbwyntiau, gyda ffocws ar y rhai a glywir lleiaf aml fel tystiolaeth ystyrlon.
  • Casglu'r gefnogaeth a ddarperir gan sefydliadau'r sector cymunedol a gwirfoddol, gyda ffocws ar grwpiau wedi eu harwain gan bobl DALlE.
  • Astudiaethau sy'n canolbwyntio ar fywyd mewn sefydliadau caeedig fel wardiau ysbytai a chartrefi gofal.
  • Archwilio dwyieithrwydd mewn gofal dementia.
  •  Cwmpasu a gwella cymwyseddau gwasanaethau dementia allweddol
  • Archwilio'r ffordd orau o ymgorffori a gwerthuso gwasanaethau gofal a chymorth personol sy'n seiliedig ar ddiwylliant e.e., gofal personol, deiet, gweithgareddau iechyd, materion ysbrydol, a gweithgareddau hamdden a chymdeithasol.
  • Negeseuon dementia effeithiol i bobl o gefndiroedd DALlE
  • Astudiaethau cyfranogol yn canolbwyntio ar gymunedau Sipsiwn, Roma a Theithwyr yng Nghymru.
  • Astudiaethau sy'n archwilio'r ffordd orau o ddarparu gofal diwedd oes sy'n ddiwylliannol briodol.

Dywedodd Dr Saltus: "Amcangyfrifir bod 25,000 o bobl o gefndir Du, Asiaidd a Lleiafrifol  Ethnig (DALlE) yn byw gyda dementia yn y DU - nifer y disgwylir iddo gynyddu saith gwaith erbyn 2051. Mae'r frwydr dros lwybrau gwybodaeth effeithiol, diagnosis cyflym, a systemau gofal sy'n canolbwyntio ar yr unigolyn ac sy'n mynd i'r afael â gofynion iechyd yn ogystal â chymorth seicogymdeithasol i bobl â dementia wedi bod yn flaenoriaeth ymchwil, ymarfer a pholisi ers tro byd. Mae angen i ni wella ein dealltwriaeth o'r ffordd orau o wella bywydau pobl sy'n byw gyda dementia a'u teuluoedd a'u gofalwyr. Mae deall sut mae pobl DALlE â dementia a'u gofalwyr yn ceisio gwybodaeth, a sut brofiad yw asesiadau dementia a byw gyda’r cyflwr iddyn nhw, yn gam hollbwysig. "

Mae'r adroddiad yn rhan o gydweithrediad hirdymor yn y Sector Cydraddoldebau Prifysgolion; Mae Dr Saltus wedi cynnal astudiaethau ac wedi cyd-ysgrifennu gyda chydweithwyr Diverse Cymru ers bron i ddau ddegawd yn rhan o'i rhaglen ehangach o ymchwil a gwaith cydweithredol ar ystod o bynciau gan gynnwys gwleidyddiaeth mewnfudo, cenhedlaeth Windrush, ac iechyd a lles mewn poblogaethau ymylol a mudol.

Gallwch ddarllen yr adroddiad llawn yma: Leave no-one behind, sy'n cynnwys rhestr gynhwysfawr o Adnoddau a Chyhoeddiadau Diverse Cymru.