I'r lleuad ac yn ôl, ddwywaith: dyma gip ar y teithiau mwyaf rhyfeddol y mae adar yn eu gwneud ar draws y blaned

Arctic Tern in flight. Conversation piece

Arctic Tern


Gan Dr Jeremy Smith, Darlithydd Hanes Naturiol

Bob blwyddyn, mae miliynau o adar yn cris-groesi’r blaned, gan esgyn uwch ein pennau i chwilio am fwyd, cynhesrwydd a ffrindiau. O bolyn i bolyn, dyma rai o'r teithiau mwyaf rhyfeddol a wnaed gan ein ffrindiau pluog.

Mae “ymfudwyr yr haf”, fel y'u gelwir, fel y gog gyffredin, yn rhywogaethau adar sy'n treulio tua mis Hydref i fis Mawrth mewn cyfnodau cynhesach na rhai'r yn y DU, fel rhai o Bortiwgal, Senegal a Basn Afon y Congo.

Yn ystod misoedd haf y DU, mae cymaint o bryfed yn yr awyr - eu diet o ddewis - fel bod yr adar hyn nid yn unig yn gallu bwydo eu hunain ond eu bod yn gallu magu teulu hefyd yn llwyddiannus. Ond yn yr hydref, pan mae'n rhy oer i lawer o bryfed hedfan, mae'r adar yn dychwelyd i'r de lle mae'r tywydd yn gynhesach ac mae pryfed ar gael trwy gydol y flwyddyn.

Credwch neu beidio, daw rhai adar i Ewrop yn y gaeaf am ei thywydd mwynach. Mae rhywogaethau fel gwyddau môr yn bridio yn yr Arctig, lle mae diwrnodau llawn o olau haul a digon o laswellt i fwydo arno yn ystod y gwanwyn a'r haf. Pan ddaw’r tywydd oer, maent yn ymfudo i'r de i fanteisio ar y gaeafau cynhesach.

 

Gyrwyr hirdaith

Mae Môr-wennol y Gogledd, sy'n dal y record am ymfudiad hiraf unrhyw aderyn, yn bridio ym mhen pellaf gogledd Ewrop ac Asia yn ystod yr haf cyn ymfudo yr holl ffordd i Gefnfor yr Antarctig i dreulio haf arall: y tro hwn yn hemisffer y de.

Mae'r siwrnai hon ar draws y byd i gyd yn cwmpasu pellter o tua 35,000km. Goroesodd y môr-wennol Arctig hynaf y gwyddys amdani am 31 mlynedd, sy'n golygu iddi deithio dros 1.6m cilomedr yn ystod ei hoes - mwy na'r hyn sy'n cyfateb i deithio i'r lleuad ac yn ôl ddwywaith.

Mae llawer o rywogaethau yn dilyn rhan o lwybr ‘môr-wenoliaid yr Arctig trwy fynd o’r gogledd i’r de ac yn ôl: ond mae’r pibydd llydandroed gyddfgoch yn cynnig tro ar y siwrnai glasurol hon. Mae'r aderyn hwn, sy'n pwyso 27-48g - yr un peth â rhwng un a dau fag bach o greision - yn hedfan i'r gorllewin o'r Alban i Periw ac yn ôl bob blwyddyn.

Mae astudiaeth wedi dangos bod un pibydd llydandroed gyddfgoch, a fridiodd ar Ynysoedd Shetland, wedi hedfan i'r gorllewin i groesi Cefnfor yr Iwerydd cyn aros ar y ffin rhwng yr UD a Chanada. Yna hedfanodd yr aderyn i lawr arfordir dwyreiniol yr UD a chroesi drosodd i arfordir Môr Tawel Mecsico. O'r fan honno, fe barhaodd i'r de nes iddo gyrraedd arfordir Periw, lle treuliodd fis Hydref i fis Ebrill. Mae'r hediad marathon hwn yn ymddygiad nodweddiadol i unigolion sy'n bridio yn yr Alban, Gwlad yr Iâ neu'r Ynys Las.

Barnacle Geese. The Conversation. Great Snipe. Conversation pieceRed-necked Phalarope. Conversation piece

Barnacle Geese, Great Snipe, ac Red-necked Phalarope Lluniau: Derek Moore

Cyflymder uchaf

Er y gwyddys bod yr hebog tramor yn gallu cyrraedd cyflymder cyflymaf unrhyw anifail, gan gyrraedd hyd at 322kmph yn ystod un o'i ddeifiau serth neu “blymiad”, mae ei gyflymder cyfartalog wrth hedfan wastad rhwng 65-95kmph: digon i gadw i fyny yn gyffyrddus gyda char safonol. Nawr, dychmygwch aderyn sy'n gallu cadw'r cyflymder hwnnw i fyny am 6,760km.

Dyna'r gamp a gyflawnir gan ddegau o filoedd o gïaich fawr bob blwyddyn.  Mae'r aderyn rhydio brown hwn yn edrych yn ddiymhongar wrth iddo fwydo ar ymylon llynnoedd ac mewn mwd meddal, ond pan mae'n amser ymfudo gall hedfan yn ddi-stop am bron i saith mil cilomedr ar gyflymder cyfartalog o 97kmph.  Mae'r siwrnai ryfeddol hon yn mynd ag unigolion o Sweden, lle maen nhw'n bridio, i Affrica Is-Sahara, lle maen nhw'n treulio'r gaeaf.

 

Hedfanwyr uchel

Un o'r agweddau mwy diddorol ar ymfudo adar yw'r uchelfannau eithafol y mae adar yn aml yn dewis teithio ynddynt. Mae aer oerach yn deneuach, sy'n gofyn am lai o ymdrech i hedfan trwyddo. Mae'r oerni hefyd yn atal adar rhag gorboethi wrth ddefnyddio cyhyrau eu hadenydd gymaint. Ond yr anfantais i hyn yw'r lefelau ocsigen llawer is yn rhanbarthau uchaf awyrgylch y Ddaear, gan arwain at risg uwch o hypocsia: lle mae'r lefelau ocsigen sy'n cyrraedd meinweoedd y corff yn annigonol, gan achosi difrod o bosibl.

Mae adar yn gwrthweithio hyn trwy gynhyrchu mwy o gelloedd gwaed coch, sy'n helpu i gario mwy o ocsigen trwy eu corff.  Dyma'r un broses sy'n digwydd mewn athletwyr dynol sy’n hyfforddi ar uchderau uchel.  Yn rhyfedd ddigon, cafwyd adroddiadau bod gwyddau pen-bar yn hedfan uwchben copaon uchaf yr Himalaya - a all gyrraedd dros 8km. Mae ffisioleg unigryw’r rhywogaeth hon, gan gynnwys ysgyfaint ac ymennydd mwy o faint sy’n gallu goddef lefelau carbon deuocsid isel yn y gwaed, wedi swyno ymchwilwyr ers amser maith.

Mae adar llai, fel gwybedog brith, hefyd yn defnyddio aer oerach i deithio, yn aml yn hedfan yn y nos fel nad oes rhaid iddyn nhw hedfan mor uchel i gyrraedd ardaloedd digon oeraidd.  Oherwydd hyn, fe'u gelwir yn ymfudwyr nosol.  Mae'r adar hyn yn llywio gan ddefnyddio'r sêr, gan lanio i ail-egnïo yn ystod y dydd yn unig.  Gwyddom eu bod nhw'n teithio gyda'r nos trwy recordio eu galwadau ar y daith wrth iddyn nhw basio yn yr awyr yn ystod oriau'r tywyllwch.


Ailgyhoeddir yr erthygl hon o The Conversation dan Drwydded Creative Commons. Darllen yr erthygl wreiddiol.