Ydy plant cyntaf-anedig yn arweinwyr naturiol?

Siblings. Getty Image

gan Klara Sabolova, Darlithydd mewn Seicoleg


Mae pawb yn gwybod bod plant cyntaf-anedig yn arweinwyr naturiol, plant canol yn rebeliaid a babi’r teulu wedi’i ddifetha’n llwyr ond yn llawn hyder. O leiaf, dyna mae doethineb a dderbyniwyd yn ei ddweud wrthym. Ond a oes unrhyw wirionedd yn yr honiadau? Ac o ble daeth y syniad hwn yn y lle cyntaf?

Yn y 1930au, y seicotherapydd o Awstria, Alfred Adler, oedd y cyntaf i astudio trefn geni a’i heffaith ar bersonoliaeth, Roedd Adler yn credu bod “pob her sy’n gysylltiedig â datblygiad yn cael ei hachosi gan gystadleuaeth a diffyg cyd-dynnu yn y teulu”.

Yn ôl Adler, nid oes rhaid i unig blentyn gystadlu am sylw ei rieni ac nid yw unig blentyn byth yn cael ei ‘ddisodli’ gan frawd /chwaer arall. Yn yr un modd, mae plant cyntaf-anedig yn cael y rhan fwyaf o sylw eu rhieni ac yn debygol o deimlo cyfrifoldeb dros eu brodyr a’u chwiorydd iau, sy’n cael ei adlewyrchu yn eu perffeithiaeth, eu parodrwydd i weithio’n galed a chydwybodolrwydd.

Mae ail blentyn yn cystadlu’n barhaus â’i frawd/chwaer hŷn ac yn ceisio dal i fyny ag ef/hi. Mae plant canol yn cael eu dal rhwng eu brodyr/chwiorydd hŷn, sy’n aml yn ei neilltuo nhw o weithgareddau neu’n heidio yn ei herbyn. O ganlyniad, gall y plentyn canol wylltio’n hawdd a bod yn sensitif i feirniadaeth.

Yn aml, y plentyn ifancaf yw aelod mwyaf maldodus y teulu. Mae’r plentyn ifancaf yn dibynnu ar gymorth y teulu yn fwy na’i frodyr a’i chwiorydd hŷn ac yn gallu mynnu bod rhywun yn gwneud popeth ar ei ran / rhan. Mae’r gwrthwyneb yn gallu bod yn wir hefyd, a gallant deimlo’n ddigroeso, yn amhoblogaidd neu hyd yn oed fel petaent yn cael eu hanwybyddu.

Mae ychwanegu plentyn at deulu yn mynd i gael effaith ar y ffordd mae’r teulu’n gweithredu. Ond awgrymodd Adler bod ffactorau eraill ar waith hefyd, gan gynnwys maint y teulu, iechyd, oed, diwylliant a rhyw’r plentyn.

Mae damcaniaethau Adler yn parhau i fod yn boblogaidd ac mae trefn geni yn dal i fod yn faes ymchwil pwysig yn seicoleg. Ac mae rôl y plentyn cyntaf-anedig yn denu sylw penodol.

Effaith y plentyn cyntaf-anedig

Yn ôl astudiaeth ddiweddar o Sweden, mae gan blant cyntaf-anedig nodweddion personol mwy ffafriol, gan gynnwys parodrwydd i ymgysylltu â phrofiadau newydd, cydwybodolrwydd, allblygedd, natur gyfeillgar a mwy o sefydlogrwydd emosiynol, o gymharu â brodyr a chwiorydd iau. O ganlyniad, maen nhw’n fwy tebygol o fod yn brif weithredwyr ac uwch reolwyr, tra bod brodyr a chwiorydd iau, sy’n mwynhau cymryd risgiau, yn aml yn hunangyflogedig.

Mae plant cyntaf-anedig yn tueddu meddu ar nodweddion seicolegol sy’n gysylltiedig ag arweinyddiaeth, gan gynnwys cyfrifoldeb, creadigrwydd, ufudd-dod a goruchafiaeth. Yn ogystal, maen nhw’n fwy tebygol o feddu ar sgiliau academaidd gwell a lefelau uwch o ddeallusrwydd o gymharu â’u brodyr a’u chwiorydd iau. Y gred yw bod y nodweddion yn gwneud plant cyntaf-anedig yn fwy llwyddiannus. Fodd bynnag, mae ‘babi’ y teulu yn fwy tebygol o gymryd risgiau, gwrthryfela, arddangos ymddygiad caethiwus a bod yn llai annibynol o gymharu â brodyr a chwiorydd hŷn.

Mae dau esboniad sy’n gallu esbonio effaith y plentyn cyntaf-anedig. O safbwynt esblygiadol, mae rhieni’n ffafrio ac yn buddsoddi (cysgodi a bwyd) mwy yn eu plant cyntaf-anedig er mwyn cynyddu eu cyfleoedd o oroesi ac ailgynhyrchu. Ond mae hynny’n golygu nad yw’r rhieni’n gallu buddsoddi’r un faint o adnoddau yn eu plant iau.

Yna, rhaid i frodyr a chwiorydd iau gystadlu am yr adnoddau prin hyn a sylw eu rhieni. Er enghraifft, y rheswm mai rhieni’n treulio llai o amser yn helpu eu plant iau â’u gwaith cartref yw oherwydd diffyg adnoddau sbâr.

Ond mae plant sy’n cael eu geni’n olaf yn aml yn cael triniaeth fwy ffafriol. Y rheswm am hyn yw oherwydd bod gan eu rhieni un cyfle arall i fuddsoddi eu hadnoddau. Mae’r rhieni’n tueddu bod yn hŷn hefyd ac, o ganlyniad, mae ganddynt fwy o arian. Mae rhieni’n fwy tebygol o fuddsoddi yn addysg eu plentyn diweddaraf. 

Yn ogystal, gall disgwyliadau rhieni esbonio nodweddion personol mwy ffafriol plant cyntaf-anedig. Hynny yw, mae rhieni’n tueddu bod yn fwy llym gyda’u plant cyntaf-anedig. Mae rhieni hefyd yn annog gwytnwch oherwydd bod angen i blant cyntaf-anedig fod yn fodelau rôl (a dirprwy rieni) i’w brodyr a’u chwiorydd iau, ac amddiffyn gwerthoedd y rhieni.

Rhaid i blant cyntaf-anedig gynnal eu safle ‘cyntaf’ ac osgoi cwympo tu ôl i frodyr a chwiorydd iau. Mae’r cystadlu rhwng plant cyntaf-anedig a brodyr a chwiorydd iau yn deillio o ganlyniad i angen y plant iau i sefydlu eu safleoedd yn y teulu. Er eu bod yn ceisio dynwared rôl y plentyn cyntaf-anedig, nid yw’r safle breintiedig hwn ar gael iddynt. Rhaid i frodyr a chwiorydd iau sefyll ar wahân er mwyn denu adnoddau eu rhieni, sy’n gallu esbonio eu hymddygiad gwrthryfelgar.

Tystiolaeth gymysg

Mae’r esboniadau hyn yn gadarn, ond mae’r dystiolaeth i gefnogi’r cysylltiad rhwng nodweddion personoliaeth a threfn geni yn gymysg. Mae rhai astudiaethau’n dangos cysylltiad cryf rhwng sgiliau arwain a threfn geni, ond nid yw eraill yn cefnogi'r canfyddiadau hyn.

Gall yr anghysondebau yn y canfyddiadau ddeillio o ffactorau sy’n cael eu hesgeuluso weithiau, fel rhyw y brodyr a chwiorydd. Mae effaith y plentyn cyntaf-anedig (a’r siawns o ddod yn brif weithredwr) yn wannach yn achos gwrywod a anwyd yn ddiweddarach sydd â brodyr hŷn, o gymharu â'r rhai sydd â chwiorydd hŷn.

Yn ogystal, rhaid ystyried y bwlch oedran sydd rhwng y plant, oherwydd mae bylchau hirach rhwng brodyr a chwiorydd yn arwain at rôl dirprwy riant amlycach i’r plentyn hŷn ac yn lleihau’r cystadlu a'r gwrthdaro rhwng y plant.

Ar ben hynny, gall oed ffrwythlondeb y fam effeithio ar ddeilliannau personoliaeth y plant, oherwydd mae mamau sy’n cael plant yn hwyrach yn hŷn o gymharu â phan esgorwyd ar eu plant cyntaf-anedig, ac nid yw nifer o astudiaethau’n ystyried y ffactor hwn.

Mae’n ymddangos bod proffiliau seicolegol plant cyntaf-anedig wedi cael eu gor-gyffredinoli.


Mae’r erthygl hon wedi’i hail-gyhoeddi o The Conversation dan drwydded Comin Creu. Darllenwch yr erthygl wreiddiol.