Buddiol ond yn sbarduno: defnyddio straeon goroeswyr o gam-drin

white ribbon

Ar Ddiwrnod Rhyngwladol Dileu Trais yn erbyn Menywod, dyma’r Dr Emily Underwood Lee, Athro Cysylltiol yng Nghanolfan Adrodd Storïau George Ewart Evans ym Mhrifysgol De Cymru, a Tina Reece, Pennaeth Gwasanaethau ac Ymgysylltu â Goroeswyr cymorth i fenywod yng Nghymru, yn siarad am rôl adrodd straeon yn eu prosiect cydweithredol arobryn 'Deugain Llais, Deugain Mlynedd'

Yn y sgwrs hon maent yn ymateb i adroddiad newydd gan Gymorth i Ddioddefwyr o'r enw ‘Beneficial but Triggering', sy'n datgelu y gofynnir yn aml i oroeswyr ail-adrodd eu trawma dro ar ôl tro, heb fawr o gefnogaeth, os o gwbl, ar gyfer effaith drawmatig ail-adrodd eu straeon o gam-drin a thrais drosodd, a throsodd.



Emily: Ar gyfer 'Deugain Llais, Deugain Mlynedd', defnyddiwyd dull adrodd straeon digidol i gefnogi goroeswyr cam-drin domestig i adrodd eu straeon mewn amgylchedd cefnogol a grymusol ac i greu adnodd digidol sy'n para am byth ac y gellir ei ddefnyddio ad infinitum. 

Mae stori ddigidol yn caniatáu i straeon goroeswr gael eu defnyddio mewn hyfforddiant ac addysg ac i lywio'r gwaith o ddarparu gwasanaethau a pholisi, heb i oroeswyr gael eu gorfodi i ddychwelyd dro ar ôl tro i'w hatgofion o gam-drin neu orfod defnyddio eu hamser a'u hegni i ail-adrodd eu stori dro ar ôl tro. Mae'r stori'n aros yn sefydlog mewn amser ac fel adnodd parhaol, ond mae'r goroeswr ei hun yn gallu symud ymlaen gyda'u bywyd.  Ai dyna yw eich profiad o adrodd straeon digidol, Tina?

Tina: Ie. Roedd y straeon digidol a ffurfiodd galon prosiect 'Deugain Llais, Deugain Mlynedd' yn ffordd newydd i ni rannu lleisiau goroeswr, rhywbeth pwerus i'r mudiad ac i'r menywod yn unigol. Man cychwyn Cymorth i Ferched Cymru ar gyfer gwaith ymgysylltu â goroeswyr, a ddatblygwyd dros nifer o flynyddoedd, yw canoli'r goroeswr a'u profiad bob amser. Ar hyn o bryd rydym yn gwneud hyn drwy rwydwaith goroeswyr, swydd bwrpasol, talu treuliau, hyfforddiant a mwy.

Dywedodd goroeswyr wrthym eu bod yn mwynhau'r broses greadigol o adrodd eu straeon yn 'Deugain Llais, Deugain Mlynedd', a bod dweud y stori hefyd yn gathartig i lawer. O ran defnyddio polisi, canfuom y gallai straeon digidol gynrychioli rhai o gymhlethdodau mwy cynnil profiadau megis rheolaeth drwy orfodaeth mewn modd ymlaciol a diddorol, heb ofyn am yr ailadrodd cyson a'r amgylcheddau a'r cynulleidfaoedd bygythiol a all ddod law yn llaw â'r broses hon.

Fodd bynnag, er ein bod yn parhau i ddefnyddio'r straeon digidol yn eang ac mae ganddynt lawer o fanteision, bydd angen amser ac awydd ar bob adeg i oroeswyr siarad yn bersonol am eu profiadau ochr yn ochr â hyn.

Emily: Mae moeseg bob amser yn gynnil wrth weithio gyda straeon ond, mae gweithio gyda goroeswyr yn ychwanegu ychydig mwy o gymhlethdod, felly roedd rhai pethau allweddol y bu'n rhaid i mi feddwl amdanynt. Mae'r arferion moesegol a ddatblygwyd gennym ar y prosiect 'Deugain Llais, Deugain Mlynedd' yn ganolog i mi mewn unrhyw waith ymchwil yn y dyfodol sy'n galluogi goroeswyr i adrodd eu straeon eu hunain yn eu lleisiau eu hunain ac i gadw rheolaeth dros eu cynrychiolaeth, i mi, yn ganolog wrth i ni symud ymlaen.  Yr egwyddor gyntaf rwy'n credu y dylem ei hystyried wrth weithio gyda straeon goroeswr yw bod yn rhaid i'r storïwr barhau fel awdur eu gwaith eu hunain a chynnal rheolaeth ar bob adeg; gan reoli'r hyn y maent yn ei ddweud, rheoli sut y maent yn ei ddweud, a rheoli sut y caiff ei rannu.  Ac, wrth gwrs, mae'r pedwar ffederasiwn Cymorth i Fenywod wedi lansio'r Fframwaith Uniondeb Ymchwil.

Gwyddom y gall rhannu stori fod yn gathartig ac yn rymusol, ond gall hefyd fod yn broblemus. Mae'r adroddiad Beneficial but Triggering gan Gymorth i Ddioddefwyr yn tynnu sylw at y ffaith y gall adrodd straeon roi llais i oroeswyr sydd wedi bod yn ddi-lais o'r blaen. Ar y llaw arall, mae perygl bod rhai sefydliadau'n cymryd y stori oddi wrth y goroeswr heb barch neu heb roi clod a chydnabyddiaeth ddyledus. Mae'r rhan hon o’r stori yn rhywbeth yr oeddem am sicrhau ein bod yn gwarchod yn ei erbyn ar brosiect 'Deugain Llais, Deugain Mlynedd' a pham ei bod mor bwysig gweithio ochr yn ochr â sefydliad arbenigol fel Cymorth i Ferched Cymru a'i aelodau ac i gyd-lunio straeon gyda chyfranogwyr. Wrth weithio gyda straeon gyda goroeswyr cam-drin domestig, a allai deimlo bod eu llais wedi'i ddwyn neu ei dawelu gan eu cyflawnwyr, mae sicrhau arfer da o ran cynrychiolaeth a moeseg yn hanfodol; er enghraifft, bu'n rhaid i ni ystyried yn ofalus y cydbwysedd rhwng cydnabod y goroeswyr a oedd yn rhannu straeon a sicrhau anhysbysrwydd.


Ble nesaf ar gyfer adrodd straeon?


Tina: Gwyddom fod menywod a merched yn dioddef yn anghymesur o fathau penodol o gam-drin, gan gynnwys cam-drin domestig. Mae rhan fawr o waith Cymorth i Ferched Cymru yn ymwneud â herio materion systemig sy'n caniatáu i drais yn erbyn menywod, gydag anghydraddoldeb menywod wrth ei wraidd, barhau heb ei herio. Mae ein gwaith Newid sy'n Para yn cymryd ymagwedd sy'n seiliedig ar anghenion a thrawma at atal camdriniaeth ac ymyrryd yn gynharach ac yn ddoethach, yn hytrach na'r model traddodiadol sy'n seiliedig ar risg a welwn yn aml ar draws ymatebion gan yr heddlu, llywodraethau, y system cyfiawnder troseddol ac eraill. Mae hwn yn newid enfawr a brawychus i'r sefyllfa bresennol, ac yn anodd ei chyfleu i gomisiynwyr a gwneuthurwyr penderfyniadau nad ydynt efallai'n gweld gwerth newid y ffordd y maent yn gwneud pethau ar unwaith.

Rydym wedi canfod mai un o'r ffyrdd o esbonio'r damcaniaethau hyn a'r rhesymau y tu ôl iddynt, yw defnyddio adrodd straeon ar ffurf proffilio teithiau goroeswyr – gan dynnu sylw at brofiadau cadarnhaol a negyddol a phwyntiau ymyrryd ar hyd y ffordd. Bydd gan ddulliau eraill, megis ystadegau a gwybodaeth a gyflwynir ar ffurf tystiolaeth, eu lle o hyd ochr yn ochr â hyn, ond yn aml nid oes ganddynt 'fachyn' neu fuddsoddiad emosiynol stori bersonol y gall pobl uniaethu â hi.

Maes arall lle rydym yn bwriadu defnyddio mwy o adrodd straeon yw yn ein gwaith ymgyrchu a chyfathrebu, i helpu'r cyhoedd a'r rhai sy'n gwneud penderfyniadau i ddeall a gofalu am y bobl a'r materion rydym yn gweithio arnynt.
Gwn o brofiad yr effaith y gall profiad o lygad y ffynnon ei chael i newid polisi a gwasanaethau, ond yr wyf hefyd yn ymwybodol o'r effeithiau ar y goroeswyr eu hunain, a rydym yn gweithio'n galed i ddysgu o ochr gadarnhaol a negyddol hyn, gan ddefnyddio ein gwybodaeth i ddatblygu arfer gorau a chynghori eraill ar sut i gynnwys goroeswyr mewn modd ystyrlon a chefnogol.

Rydym am i oroeswyr deimlo eu bod wedi'u grymuso i rannu eu stori, ac yn gadarnhaol am y newidiadau a all ddigwydd o ganlyniad. Rwy'n gweld hyn yn rhoi rhyw ran o'r rheolaeth yn ôl y gallai'r cam-drin fod wedi'i gymryd ganddynt a gwneud rhywbeth cadarnhaol ac adeiladol o'r hyn a fu'n aml yn brofiad mwyaf trawmatig bywyd unigolyn.


Ynghyd â chynrychiolaeth eang o sefydliadau yng Nghymru, gan gynnwys Cymorth i Ferched Cymru, mae’r Dr Emily Underwood Lee yn gweithio gyda’r Dr Sarah Wallace i sefydlu Rhwydwaith Ymchwil Trais yn Erbyn Menywod, Cam-drin Domestig a Thrais Rhywiol Cymru. Nod y grŵp yw rhannu arbenigedd ymchwil ar draws sectorau yng Nghymru er mwyn gweithio tuag at ddileu Trais yn erbyn Menywod, Cam-drin Domestig a Thrais Rhywiol.