Sut mae pêl-droed cerdded yn helpu chwaraewyr benywaidd yn ystod y menopos

Many Gornicki and Lyn Jehu. Walking football research article. October 2023

Lyn Jehu a Mandy Gornicki

Gall cyfranogiad merched mewn pêl-droed cerdded gael effaith gadarnhaol aruthrol ar les meddyliol a chorfforol chwaraewr pan fyddant yn mynd trwy'r menopos.

Mae hynny yn ôl astudiaethau cychwynnol a gynhaliwyd gan ymchwilwyr ym Mhrifysgol De Cymru (PDC).

Mae pêl-droed cerdded yn seiliedig ar bêl-droed cymdeithas draddodiadol, gyda'r gamp ddigyswllt gymharol newydd yn cael ei chwarae gyntaf yn 2011, ac, fel y mae'r enw'n awgrymu, yn golygu dim rhedeg. Yn y blynyddoedd ers ei sefydlu, mae timau wedi ymddangos ar draws y DU i gymryd rhan mewn cystadlaethau, gemau cyfeillgar, a gemau anghystadleuol.

Fel camp ddigyswllt, gall timau fod yn ddynion neu’n ferched yn unig, neu'n dimau cymysg. Ar gyfer timau dynion, rhaid i chwaraewyr fod dros 50, tra gall timau merched gynnwys chwaraewyr sydd dros 40. Mae rhai chwaraewyr yn cystadlu i mewn i'w 70au a'u 80au.

Gydag ehangiad pêl-droed cerdded, mae ymchwilwyr PDC wedi bod yn edrych i mewn i fanteision iechyd corfforol a meddyliol cymryd rhan yn y gêm, ac mae myfyriwr Meistr Egan Goodison newydd gwblhau prosiect ymchwil fel rhan o gydweithrediad ag Ymddiriedolaeth Adfywio'r Meysydd Glo, elusen annibynnol a sefydlwyd gan y llywodraeth yn 1999 i gefnogi cyn ardaloedd y meysydd glo oedd â diffyg cyfleoedd cyflogaeth, a brofodd lefelau uchel o iechyd gwael, ac a oedd yn cynnwys llawer o bobl heb ddim cymwysterau neu ychydig yn unig. Ariannwyd y prosiect ymchwil yn rhannol gan Gronfa Gymdeithasol Ewrop (ESF) Llywodraeth Cymru fel Ysgoloriaeth Sgiliau Cyfnewid Gwybodaeth (KESS2).

Gofynnodd ymchwil Egan, y credir ei fod y cyntaf o’i fath yng Nghymru, i nifer o gyfranogwyr dienw ar draws rhanbarth Meysydd Glo Cymru beth oedd manteision seicolegol, cymdeithasol a chorfforol cymryd rhan mewn pêl-droed cerdded yn eu barn nhw.

“Cytunodd y mwyafrif fod canlyniadau cadarnhaol mewn lles seicolegol, cymdeithasol a chorfforol, gan awgrymu manteision eang pêl-droed cerdded,” meddai Egan.

“Fodd bynnag, i ferched sy’n cymryd rhan, mae cymryd rhan yn y gêm wedi cynnig llwybr newydd iddynt gael cymorth tra’u bod naill ai’n mynd drwy’r menopos neu’r perimenopos.

“Gall y manteision corfforol fod yn amlwg, ond yr hyn a ganfu’r ymchwil oedd bod y cyfeillgarwch sy’n gysylltiedig â bod yn rhan o dîm pêl-droed cerdded merched yn cael ei werthfawrogi’n fawr.

“I rai sydd efallai heb fod â’r hyder i gymryd rhan o’r blaen, neu sydd efallai heb fod â’r allfa gorfforol oherwydd eu bod yn heneiddio ychydig, neu nad oedd â grŵp cymorth cyfoedion o’u cwmpas, mae cymryd rhan yn y tîm, cael y cyfeillgarwch hwnnw, wedi bod yn hanfodol.”

Mae ymchwilydd arall yn PDC, Tania James, hefyd yn edrych ar fanteision pêl-droed cerdded, ymhlith nifer o chwaraeon eraill, i ferched sy'n mynd trwy'r perimenopos neu'r menopos.

Yn raddedig PDC gyda gradd mewn seicoleg cwnsela, mae Tania yn gwneud yr ymchwil fel rhan o'i Gradd Meistr mewn seicoleg glinigol.

“Rwy’n edrych ar ba effaith y gall gwahanol fathau o ymarfer corff ei chael ar fenywod sy’n mynd drwy’r menopos,” meddai Tania. “Rydyn ni’n gwybod bod yna 32 o symptomau corfforol ar gyfer y perimenopos a'r menopos, a 26 cyflwr emosiynol y gallwn ni eu mesur.

“Felly rydw i'n edrych ar weithgaredd annibynnol, fel mynd allan i redeg, neu weithgareddau grŵp fel dosbarth yoga neu sbin, ac yna rydw i'n edrych i weld a yw chwaraeon tîm yn dangos unrhyw wahaniaethau wrth gefnogi symptomau'r menopos yn effeithiol.

“Mae pêl-droed cerdded yn un o’r chwaraeon tîm rydyn ni’n edrych arno. Mae wedi bod yn ddiddorol iawn siarad â phobl dan sylw oherwydd eu bod wedi tynnu sylw at faterion yn ymwneud â’r effeithiau ar iechyd meddwl o fod yn ynysig neu’n unig, a cholli cysylltiadau â grwpiau cymdeithasol, a sut y gall pêl-droed cerdded, fel camp tîm, fod o gymorth mawr gyda hynny.”

'Trwy helpu'r Brifysgol, sylweddolom pa mor bwysig yw'r gêm i ni'

Mae Mandy Gornicki wedi gweld dros ei hun y manteision iechyd corfforol a meddyliol y mae cymryd rhan mewn pêl-droed cerdded wedi’u rhoi i nifer o chwaraewyr benywaidd.

Mae cyn-hyfforddwr hyfforddiant corfforol y fyddin, 60 oed, sy'n byw ger Llanfair-ym-Muallt ym Mhowys, yn rheolwr tîm pêl-droed cerdded merched Clwb Pêl-droed Tref Merthyr ac mae hefyd yn aelod o fwrdd y clwb.

Yn gyn-bêl-droediwr rhyngwladol, pan oedd hi’n 30 oed roedd Mandy yn rhan o dîm merched rhyngwladol swyddogol cyntaf Cymru yn ystod eu gêm gyntaf, a gafodd ei chwarae ym Mhort Talbot yn 1993.

“Roedd fy ngyrfa ryngwladol yn fyrhoedlog oherwydd ni ddechreuodd hynny nes fy mod yn 30, ond dyna fel yr oedd bryd hynny, nid oedd merched yn cael chwarae pêl-droed cyn hynny,” meddai. “Ond fe ges i fod yn gapten ar fy ngwlad, a chwarae 11 bob ochr tan oeddwn i tua 50, felly roeddwn i’n falch o fod wedi cael y profiad hwnnw.”

Ar ôl gorffen ei gyrfa 11 bob ochr, credai Mandy mai dyna ddiwedd ei dyddiau pêl-droed. Ond newidiodd cyfarfod siawns hynny i gyd.

“Roeddwn i mewn caffi a tharo i mewn i rai dynion mewn cit ymarfer a dechrau siarad â nhw a darganfod pêl-droed cerdded - doeddwn i ddim yn gwybod ei fod yn bodoli cyn hynny,” meddai.

“Felly, ym mis Mai 2022 es i sesiwn ymarfer a syrthiais mewn cariad â’r gamp. Ar ôl hynny fe wnes i ychydig o waith ymchwil a gweld mai prin oedd y timau i ferched, felly penderfynais edrych ar ddod â thîm at ei gilydd.

“Fe es i at ychydig o bobl nad oedd yn chwarae mewn unrhyw dimau a gofyn a oedden nhw eisiau ffurfio tîm a chwarae ychydig o gemau cynghrair, ac o’r fan honno mae wedi dod yn brysur iawn.”

Gyda’r tîm wedi’i sefydlu ac yn chwarae mewn gemau cynghrair ac amryw gemau cyfeillgar, gofynnodd Lyn Jehu, darlithydd Datblygu Pêl-droed Cymunedol yn PDC sydd wedi hyfforddi yn academi Merthyr, i’r chwaraewyr gefnogi myfyrwyr hyfforddi pêl-droed yr ail flwyddyn yn y Brifysgol drwy gymryd rhan mewn astudiaethau achos i'w defnyddio mewn darlithoedd.

Bu hyn yn agoriad llygad go iawn i Mandy a'r tîm.

“Trwy helpu’r myfyrwyr, sylweddolom pa mor bwysig yw’r gêm i ni, oherwydd gallwch chi gymryd pethau’n ganiataol a’u gwneud nhw, a pheidio â sylweddoli faint maen nhw’n ei olygu i chi na beth yw’r buddion,” meddai Mandy.

“Roedd yn eithaf rhyfedd a braidd yn emosiynol i rai wrth sôn am fod yn rhan o’r gêm wrth iddyn nhw sylweddoli beth oedd yn ei olygu iddyn nhw a pha mor ddwfn oedd y gamp iddyn nhw.

“Doedden nhw ddim yn arfer siarad am bethau, ond, oherwydd bod pêl-droed cerdded yn dechrau ar 40 i ferched, roedden nhw i gyd naill ai wedi bod trwy’r menopos neu’n dod yn agos ato, roedd ochr iechyd meddwl pethau’n enfawr. Mae llawer o fenywod yn dioddef â phroblemau iechyd meddwl, neu'r hyn y maent yn ei alw'n meddwl pŵl a pha effaith y gall hynny ei chael, pan fyddant yn mynd trwy'r menopos.

“Felly roedd helpu’r myfyrwyr wir yn dod â hynny i’r wyneb, ac wedi ein helpu ni i gyd i edrych ar sut rydym yn elwa o fod yn rhan o’r tîm.”

Ychwanegodd Lyn: “Gyda phêl-droed cerdded yn gamp gymharol newydd, roedd yn dda defnyddio profiad chwaraewyr Merthyr yn y dysgu a gynigir yn PDC. Wedi cael ei geni ym Merthyr. Rwy’n ymwybodol iawn o’r materion sy’n effeithio ar y dref a sut gall pêl-droed cerdded helpu.

“Er ei fod ar wahân i’r gwaith rydym wedi’i wneud gyda merched Merthyr, yr hyn sy’n amlwg o ganfyddiadau cychwynnol Egan yw bod y gêm yn dod yn boblogaidd oherwydd ei fod yn cynnig teimladau o gwmnïaeth a chyfeillgarwch i bobl a allai fod wedi colli hynny yn eu bywydau, naill ai oherwydd eu bod yn teimlo'n rhy hen i chwarae neu nad oeddent erioed wedi bod yn rhan o'r gêm o'r blaen.

“Mae’r ymchwil yn dangos, i ddynion a merched, fod manteision corfforol, cymdeithasol a seicolegol cymryd rhan yn niferus, ac rwy’n siŵr y bydd hyn yn golygu y bydd pêl-droed cerdded yn parhau i ehangu.”