Myfyrwyr hanes PDC yn cynnal ymchwiliad i gofebion Rhondda Cynon Taf ar gyfer prosiect Mae Bywydau Du o Bwys

History on the Edge.jpg

Mae ein myfyrwyr hanes wedi chwarae rhan flaenllaw yn brosiect 'History on the Edge'. Bu'n rhaid i'r myfyrwyr ymchwilio i bob cofeb yn Rhondda Cynon Taf ar gais a dderbyniwyd gan Lywodraeth Cymru. Darren Macey, Darlithydd mewn Hanes oedd arweinydd y prosiect.

Bu'r myfyrwyr Geraint Lewis ac Abbie King yn ymchwilio i Gwm Cynon, bu Ellis Thomas a Callum White yn gweithio ar ardal Taf Ely, a chanolbwyntiodd y darlithydd Darren Macey ar Gwm Rhondda.

Dyma beth oedd ganddynt i'w ddweud am eu hymwneud â'r prosiect gwych hwn, lle dysgon nhw lawer iawn am ardal sydd o amgylch Campws Pontypridd y Brifysgol. 

Beth yw 'History on the Edge'?

Ellis: 'History on the Edge', yw'r teitl a roddir i'r prosiect hwn, ac am reswm da. Mae'n mynd i'r afael ag rhan o hanes Cymru sydd heb gael ei archwilio llawer.

Geraint: Mae'n archwilio cofebion yn Rhondda Cynon Taf (RhCT). Ar gyfer y prosiect, buom yn ymchwilio i bob cofeb yn y fwrdeistref i asesu a ydynt yn profi'n broblemus. Gofynnodd Llywodraeth Cymru i gyngor RhCT, ynghyd ag awdurdodau lleol eraill yng Nghymru, gynnal yr ymchwiliadau.

Callum: Roedd y prosiect hwn yn gyfle unwaith mewn oes. Fel haneswyr, hoffai'r rhan fwyaf ohonom gael effaith ar y ffordd y canfyddir hanes. O ganlyniad i'n gwaith, cynhyrchwyd catalog o'r holl gofebion a cherfluniau yn y fwrdeistref."

Pam mae'r prosiect hwn mor bwysig?

Ellis: Gyda digwyddiadau diweddar yn tynnu sylw at anghyfiawnderau hiliol mae yna gwestiynau ynghylch llawer o ffigurau sy'n cael eu cofio mewn mannau cyhoeddus. Mae'n holl bwysig i ni gydnabod  anghyfiawnderau'r gorffennol a deall nhw fel rhan o hanes Cymru.

Abbie: Mae'r ffordd rydym yn gweld hanes wedi newid. O'r blaen, roedd pobl yn cael eu cofio oherwydd ble'r oeddent bryd hynny. Wrth i hanes symud ymlaen, mae angen inni ailystyried y bobl yr ydym wedi'u cofio

Callum: Y gobaith yw bydd y mudiant Mae Bywydau Du o Bwys yn gyrru cydraddoldeb rhwng pob grŵp ethnig o'r ras ddynol. Bydd angen miloedd o brosiectau fel hyn i gyflawni'r nodau hyn.

Beth ddysgoch chi o'ch canfyddiadau?

Geraint: Cyn dechrau'r prosiect, roeddem yn credu y byddai hanes datblygiad Cymoedd De Cymru a meysydd glo yn diystyru rhannau helaeth o'r fasnach gaeth. Yn bennaf, roedd hyn yn wir. Fodd bynnag, gwelsom drwy deuluoedd, megis teulu Crawshay, fod ganddynt gysylltiadau â'r diwydiant llongau a oedd yn cludo caethion. Roedd hyn yn ddiddorol i ni yn y Brifysgol, oherwydd bod adeilad yn cario'r enw hwnnw.

Beth oedd eich heriau mwyaf, gan weithio ar y prosiect?

Geraint: Yr her fwyaf a ganfuwyd, ar y prosiect, oedd dod o hyd i'r cofebion. Nid yw llawer ohonynt yn bodoli ar fapiau na gwefannau felly, bu'n rhaid i mi eu lleoli drwy wybodaeth leol, a chwilio drwy dudalennau diddiwedd o bapurau newydd ar-lein. Roedd cau llyfrgelloedd lleol, oherwydd y pandemig hefyd yn ychwanegu at yr anawsterau. 

Ellis: Fe wnaethom oresgyn yr her hon drwy wneud gwaith ymchwil dyfnach ar-lein a defnyddio dulliau mwy anghonfensiynol.

Pa sgiliau wnaethoch chi eu datblygu a sut?

Abbie: Datblygais fy sgiliau dadansoddol drwy ymchwilio i'r cofebion, dadadeiladu'r wybodaeth i ddarnau llai, gan sicrhau ei bod yn berthnasol i'r prosiect, trefnu'r wybodaeth a gasglwyd a chyfleu fy ngolwg i'm tîm ac yna i'r grŵp ehangach.

Geraint: Drwy'r prosiect, rwyf wedi gwella fy ngallu i ymchwilion manwl ac ymroddedig. Nid oedd o'n hawdd dod o hyd i gliwiau er mwyn gallu adnabod rhai o'r enwau ar y cofebion. Drwy benderfyniad llwyr a'r angen i gwblhau'r dasg yn gyflym, wnaethom ni goresgyn unrhyw broblemau.

Beth wnaethoch chi ei fwynhau fwyaf drwy gymryd rhan yn y prosiect?

Callum: Mwynheais holl broses o'r prosiect. Yr oedd ar gyfer achos da, ac yr oedd yn caniatáu imi fireinio fy sgiliau hanesyddol ac effeithio ar sut y caiff rhai unigolion eu cofio.

Geraint: Dwi wastad wedi cael diddordeb yn fy ardal leol a'i hanes. Felly, rhoddodd y prosiect hwn ffocws i'm hangerdd. Mae cael gwybod am bobl leol a wnaeth wahaniaeth gwirioneddol i'r gymuned leol a thu hwnt wedi bod yn wych. Mae wedi bod yn galonogol gwybod nad oedd unrhyw faterion o bwys o ran y mudiad Mae Bywydau Du o Bwys.