Hanes anhysbys Ynys y Barri

"Nid Barry Island: The Making of a Seaside Playground, c.1790-c.1965 oedd y llyfr roeddwn yn bwriadu ei ysgrifennu," meddai Dr Andy Croll.

"Pan ddechreuais fy ymchwil, tua deuddeng mlynedd yn ôl, roedd amgylchiadau ei ddechreuad fel atyniad i ymwelwyr a'i ddatblygiad dilynol yn ddigon clir.

"Yn ôl y doethineb a ddaeth i law, dim ond yn y 1890au y dechreuodd Bae Whitmore (traeth yr Ynys) ddenu niferoedd sylweddol o ymwelwyr. Roedd hyn yn hwyr iawn. Roedd cyrchfannau eraill ym Mhrydain wedi bod yn denu ymwelwyr iddynt ers diwedd y ddeunawfed ganrif.

"Ond nid oedd unrhyw ddirgelwch ynghylch dyfodiad hwyr y Barri fel cyrchfan i ymwelwyr. Wedi'r cyfan, cyn y 1880au, roedd y Barri yn ardal wledig ynysig a di-nod. Roedd yn denau ei phoblogaeth (dim ond tua 80 o drigolion oedd yn galw pentrefan y Barri yn gartref iddynt ddechrau’r 1880au), nid oedd unrhyw seilwaith trefol i sôn amdano ac roedd yn anodd ei gyrraedd. Cymerodd ddwy awr i deithio ar hyd y 'ffyrdd gwael' a oedd yn cysylltu Caerdydd â'r Barri ar yr adeg hon. Nid oedd yn syndod, felly, bod yr Ynys wedi methu â denu sylw ymwelwyr.

"Gyda hyn i gyd mewn golwg, dechreuais astudio hanes cyrchfan yr Ynys, nid gyda'r bwriad o ddiwygio stori gyffredinol ei datblygiad, ond yn hytrach gyda'r bwriad o ail-greu'r diwylliant traeth a ffurfiodd yn ystod yr 20fed ganrif. Roedd y llyfr yn mynd i fod yn archwiliad o ofod hamdden a'r 'rheolau' ysgrifenedig ac anysgrifenedig a ddaeth i lywodraethu ymddygiad defnyddwyr y traeth.

"Fodd bynnag, po fwyaf y craffais ar y ffynonellau archifol, daeth yn amlwg bod llawer o'n dealltwriaeth o ddatblygiad yr Ynys fel cyrchfan yn gwbl anghywir. Caniataodd ffynonellau papurau newydd a wnaed yn ddigidol yn ddiweddar i mi

ddod o hyd i dystiolaeth o Fae Whitmore yn ffynnu fel cyrchfan ymdrochi mor gynnar â'r 1790au - canrif gyfan cyn i ni feddwl bod ei hanes fel maes chwarae glan môr wedi dechrau.

"Datgelodd y papurau newydd, yn y blynyddoedd Sioraidd, fod Ynys y Barri ymhell o fod yn gyrchfan dosbarth gweithiol. Roedd yn denu ymwelwyr o'r radd flaenaf. Roedd Arglwyddi’r Deyrnas ymhlith ei hymwelwyr. Erbyn dechrau a chanol cyfnod Oes Fictoria, roedd ei phoblogrwydd wedi ehangu ychydig. Roedd mwyafrif yr ymwelwyr yn dal yn gyfoethog, ond roeddent yn fwy tebygol o fod yn drigolion dosbarth canol tref ffyniannus Caerdydd nag yn uchelwyr.

"Lluniodd mentrwyr gynlluniau mawreddog ar gyfer datblygu'r ynys fach. Byddai rhodfeydd llydan, â choed ar eu hyd, yn eistedd ochr yn ochr â filas bwrdeisaidd trawiadol. Byddai promenadau a morgloddiau yn sefydlogi twyni tywod afreolus y Bae. Roedd Ynys y Barri wedi'i gosod yn deg i ddod yn lle i’r dosbarth canol hynod barchus fynd i nofio.

"Ond ni ddigwyddodd hyn, wrth gwrs. Pam? Oherwydd iddi syrthio i ddwylo'r Arglwydd Windsor (perchennog ystâd Sain Ffagan) yn niwedd y 1870au. Roedd ei deulu eisoes wedi buddsoddi'n helaeth ym Mhenarth gerllaw ac roedd Windsor yn awyddus i droi'r anheddiad bach hwnnw'n faestref forol Caerdydd. Roedd Ynys y Barri – gyda'i thraeth tywodlyd mân a'i statws rhamantus fel ynys – yn fygythiad peryglus i'w freuddwydion, felly gwnaeth y peth amlwg: oedodd unrhyw ddatblygiad ar yr ynys, a gwrthododd ganiatáu i unrhyw ddatblygwyr fynd arni.

"Gwnaeth Windsor rywbeth arall hefyd. Gwaharddodd bob ymwelydd am bron i ddegawd. Ar yr union adeg pan oedd Bae Whitmore yn ffynnu i fod yn gyrchfan gwyliau glan môr ddewisol trigolion Caerdydd, caeodd Windsor y lle a'i droi'n faes hela preifat. Wrth wneud hynny, torrodd gonfensiwn eang: anaml y byddai tirfeddianwyr Prydain yn cau traethau i'r cyhoedd.

"Mae cau Ynys y Barri ddiwedd y 1870au a'r 1880au yn ddigwyddiad nad oedd wedi cael sylw’r haneswyr o gwbl, ond eto profodd i fod o'r arwyddocâd mwyaf. Mae penodau diweddarach y llyfr yn ystyried goblygiadau cau’r lle ac yn manylu ar elyniaeth barhaus Windsor tuag at ymwelwyr dosbarth gweithiol."

"Pan gyrhaeddodd yr ymwelwyr cyntaf o'r Cymoedd ar y trên ddiwedd y 1880au a dechrau'r 1890au, ni chawsant groeso gan Windsor. Bu'n rhaid i'r ymwelwyr gipio Ynys y Barri a'i gwneud yn lle hamdden eu hunain; ni wnaeth y tirfeddiannwr fawr ddim i'w hannog. Am lawer o'r 1890au, nid oedd gan yr Ynys gyfleusterau toiled priodol na llefydd i gael lluniaeth hyd yn oed - dyna faint y ceisiodd Windsor berswadio'r 'lluoedd' i beidio ag ymweld â'r Barri. Dyma hefyd y rheswm pam na chafodd Ynys y Barri bier gwych, er i Benarth, a oedd yn meddwl gymaint i Windsor, gael un.

"Ai dim ond hanes o arwyddocâd lleol yw hwn? Go brin. Yn gyntaf oll, erbyn y cyfnod rhwng y rhyfeloedd, roedd Ynys y Barri wedi dod yn un o'r tri atyniad gorau i ymwelwyr undydd yn y wlad (ar ôl Blackpool a stadiwm newydd Empire Wembley). Daeth cannoedd o filoedd o ymwelwyr i'r lle bob haf. O'r herwydd, mae angen deall yn iawn y ddeinameg sy'n sail i'w ddatblygiad.

"Ond mae rheswm pwysig arall dros roi sylw i hanes glan môr y Barri: mae'n ein gorfodi i ailystyried agweddau allweddol ar y ffordd y mae haneswyr a myfyrwyr twristiaeth wedi dod i gysyniadoli 'cyrchfannau glan môr' a'u datblygiad. Nid yw profiad y Barri yn cyd-fynd ag unrhyw un o'r modelau a ddefnyddir gan ddaearyddwyr i wneud synnwyr o'r prosesau y mae cyrchfannau glan môr yn 'esblygu' drwyddynt. Mae'r ffaith honno ar ei phen ei hun yn awgrymu y gallai fod angen i ni ailadeiladu ein modelau."

"Mae hanes y Barri hefyd yn ein rhybuddio am fath o ymwelydd Oes Fictoria sydd wedi cael ei anwybyddu gan y rhan fwyaf o awduron: yr ymwelydd a oedd yn well ganddo i'w gyrchfannau glan môr fod yn llefydd tawel, ymhell o'r torfeydd swnllyd a ymgasglodd yn y cyrchfannau blaenllaw yn y sector fel Brighton, Margate a Blackpool.

"Roedd yr ymwelwyr hyn - a'u grym gwario - yn bwysig i'r cymunedau gwledig yr oeddent yn aros ynddynt am fisoedd ar y tro yn ystod y tymor ymdrochi, ond anaml y mae haneswyr wedi'u cynnwys yn eu hastudiaethau. Maent wedi cael eu swyno, yn ddealladwy, gan yr ymwelwyr glan môr cymdeithasol a daniodd dwf y cyrchfannau glan môr datblygedig iawn. Ond ar adeg pan fyddwn yn poeni am effeithiau aflonyddgar twristiaeth ar boblogaethau sy’n cynnal ac ecosystemau bregus, mae'n bwysig nodi bod enghreifftiau o 'dwristiaeth gynaliadwy' y gallwn eu hastudio yn y gorffennol. Mae’r Barri yng nghanol oes Fictoria yn enghraifft wych o le a oedd yn darparu ar gyfer niferoedd da o dwristiaid ond na ddioddefodd unrhyw anfanteision amlwg o ganlyniad."

"Mae esgyniad Ynys y Barri i 'Kingdom of the Chip’ – fel y'i disgrifiwyd yn wych gan yr awdur Gwyn Thomas yng nghanol y 1960au – yn llawn arwyddocâd ehangach, felly. Ond rydw i wedi ceisio, hefyd, gynnwys cymaint o'r elfen ddynol ag y gallaf yn fy llyfr. Gellir cyhuddo haneswyr glan môr (yn aml yn deg) o fod â mwy o ddiddordeb mewn niferoedd ymwelwyr ac effeithiau lluosogydd twristiaeth nag mewn teithiau ar gefn asynnod, cyffro’r ffair a chandi-fflos. Ond rydw i wedi ceisio gwneud lle i'r asynnod, y peiriannau ymdrochi, y pierrots a'r dodgems pryd bynnag y bo modd. Roedd Ynys y Barri yn ofod hamdden gwerthfawr i genedlaethau o bobl De Cymru, wedi'r cyfan, ac mae angen i unrhyw hanes geisio dal y ffyrdd newidiol y gwnaeth ei hymwelwyr fwynhau diwrnod allan ym Mae Whitmore."

Gwybodaeth am Dr Andy Croll

Mae Andy Croll yn brif ddarlithydd Hanes ym Mhrifysgol De Cymru. Mae ei arbenigedd ymchwil yn cynnwys hanes twristiaeth (yn enwedig twristiaeth arfordirol) yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg hir. Mae ganddo ddiddordeb hefyd yn hanes tlodi a lles yn oes Deddf Newydd y Tlodion.