Pam na ddylid dal plant deg oed yn droseddol gyfrifol

Gan Harriet Pierpoint, Athro Cysylltiol mewn Troseddeg

Mewn cyfnod diweddar o 12 mis, arestiodd heddlu yng Nghymru a Lloegr ychydig dan 60,000 o blant. O'r achosion hyn, a oedd yn cynnwys troseddau gan gynnwys lladrad ac ymddygiad gwrthgymdeithasol, daeth bron i 27,000 i’r llys.

Dim ond deg oed oedd rhai o'r diffynyddion hyn - yr oedran lleiaf y gellir erlyn a chosbi plentyn yn ôl y gyfraith am drosedd yn y gwledydd hyn. Yn Iwerddon a'r Alban yr oedran yw 12, tra yn Sweden a Denmarc yr oedran yw 15.

Prin fod cyfryngau prif ffrwd neu wleidyddion y DU erioed wedi trafod oedran cyfrifoldeb troseddol. Pan gaiff ei drafod, mae'r ddadl yn aml yn mynd law yn llaw â chyfeiriadau at ddynladdiadau gan blant. Ond anaml y sonnir am brinder y digwyddiadau ysgytiol a thrist hyn.

Mae un achos o'r fath, sef yr achos lle lladdwyd y plentyn bach James Bulger yn 1993 gan ddau blentyn deg oed, yn aml yn cael ei ddyfynnu gan y rhai sydd o blaid oedran isel ar gyfer bod yn droseddol gyfrifol. Yn ôl y ddadl, os yw plentyn yn ddigon hen i ymddwyn fel oedolyn a chyflawni trosedd ddifrifol, yna mae'n ddigon hen i gael ei drin fel oedolyn a throseddwr.

Ond mae hyn yn golygu bod cymdeithas yn barod i drin plant sy’n troseddu yn wahanol i blant eraill. Tra bod oedolion yn ystyried plentyndod fel cyfnod o ddiniweidrwydd, yn ôl dadl Athro’r Gyfraith, Julia Fionda, cyn gynted ag y bydd plant unigol yn methu â chyflawni canfyddiadau oedolion o sut y dylai plant fod, maent yn colli eu statws “angylaidd” ac yn cael eu hystyried yn lle hynny fel “cythreuliaid.”

Arweiniodd marwolaeth James Bulger hefyd at ddileu rhywbeth y cyfeirir ato mewn termau cyfreithiol fel “doli incapax” (analluog o ddrygioni). Roedd doli incapax yn golygu y rhagdybiwyd bod plant rhwng deg a 14 oed yn analluog i droseddu oni bai y gallai'r erlyniad brofi (y tu hwnt i amheuaeth resymol) bod y plentyn yn ymwybodol bod yr hyn yr oeddent yn ei wneud yn ddifrifol anghywir, yn hytrach nag yn ddrwg neu'n ddireidus.

Mewn geiriau eraill, arferai gymryd yn ganiataol nad oedd plant dan 14 oed yn droseddol gyfrifol oni bai eu bod yn deall difrifoldeb eu camwedd. Roedd doli incapax yn amddiffyn rhai plant sy'n ymwneud â mân droseddu, lle gallai'r gwahaniaeth rhwng bod yn ddifrifol anghywir o'i gymharu â drwg neu ddireidus fod yn llai eglur ym meddyliau rhai plant.

Ond diddymwyd yr athrawiaeth honno yng Nghymru a Lloegr ym 1998, gan adael oedran cyfrifoldeb troseddol o ddeg oed, yr isaf yn Ewrop. Mae hyn yn rhy ifanc.

I ddarganfod beth mae eraill yn ei feddwl, lansiais arolwg ar-lein yn ddiweddar o farn y cyhoedd ar oedran cyfrifoldeb troseddol yng Nghymru a Lloegr. Hyd yn hyn, o fwy na 200 o ymatebion, mae mwyafrif clir (88%) o'r farn y dylid codi'r terfyn oedran - gyda'r oedran a ddyfynir amlaf yn 16. Y rheswm a roddir gan gyfranogwyr fel arfer yw cred bod hwn yn oedran lle gall y mwyafrif o blant wahaniaethu rhwng da a drwg a bod â dealltwriaeth o'r gyfraith.

Y dystiolaeth

Rheswm arall i godi oedran cyfrifoldeb troseddol yw prinder y troseddau mwyaf difrifol sy'n cael eu cyflawni gan blant. Mae'r dystiolaeth yn dangos bod tri o'r 187 o bobl (1.6%) a gafwyd yn euog o lofruddiaeth yng Nghymru a Lloegr o dan 16 oed yn y flwyddyn a ddaeth i ben ym mis Mawrth 2020.

O tua 49,100 o droseddau profedig a gyflawnwyd gan blant yn y flwyddyn honno, y prif fath o drosedd (31%) oedd trais yn erbyn person.

At ddibenion cyfreithiol, mesurir difrifoldeb trosedd dreisgar ar raddfa sy'n amrywio o un (lleiaf difrifol) hyd at wyth (mwyaf difrifol). At ei gilydd, ychydig o dan 140 o droseddau profedig a gyflawnwyd gan blant oedd â'r sgôr disgyrchiant uchaf o wyth, sy'n cyfrif am 0.3% yn unig.

Yn gyffredinol, felly, anaml y cofnodir trais difrifol gan blant ac ystyrir bod mwyafrif helaeth y troseddau a gyflawnir gan blant yn llai difrifol.

Fel yr wyf wedi dadlau mewn man arall, mae diffyg cysondeb hefyd ar draws y gyfraith droseddol a sifil ehangach yng Nghymru a Lloegr. Oed effeithiol y mwyafrif o gyfrifoldebau sifil (chwarae'r loteri, hawlio budd-daliadau, pleidleisio, prynu anifail anwes, eistedd ar reithgor) yw 16 neu'n uwch.

Mae yna ymchwil niwrowyddonol hefyd sy’n dangos bod ymennydd pobl ifanc yn eu rhagdueddu i ymddygiadau cymryd risg ac ymateb yn emosiynol, heb yr un galluoedd ag oedolion i reoli eu hysgogiadau ac ystyried y goblygiadau tymor hir.

Mae hyn yn adlewyrchu'r hyn a welwyd yn eang - bod cynnydd mewn ymddygiad troseddol mewn plant sy'n cyrraedd uchafbwynt yn ystod llencyndod hwyr, sydd wedyn yn lleihau trwy gydol bywyd oedolion, pan fydd rhai yn dadlau, eu bod yn “tyfu allan” o droseddu. Yn y cyfamser, mae ymchwil yn dangos y gall cyswllt â'r system cyfiawnder troseddol ymestyn gyrfaoedd troseddol plant, yn hytrach na'u cwtogi.

Mae cydnabyddiaeth o hyn yn y dull “plentyn yn gyntaf” tuag at gyfiawnder, sy'n pwysleisio dargyfeirio ac ymyrraeth leiaf, ac sydd wedi'i fabwysiadu fel blaenoriaeth strategol i Gymru a Lloegr.

Mae rhywfaint o ewyllys hefyd i o leiaf edrych eto ar oedran cyfrifoldeb troseddol, gydag adolygiad llywodraeth y DU i'r pwnc wedi’i argymhell y llynedd. Yng ngoleuni'r dystiolaeth, ac i gofleidio'r syniad o ymyrraeth leiaf yn llawnach, mae'n amlwg y dylid codi'r oedran.

Ailgyhoeddir yr erthygl hon o The Conversation dan Drwydded Creative Commons. Darllen yr erthygl wreiddiol.