O gnwd i gwpan – gallai map genetig newydd wneud eich coffi boreol yn well i wrthsefyll newid hinsawdd

Gan Denis J Murphy, Athro Emeritws Biotechnoleg. Gallai map genetig newydd o'r planhigyn coffi arabica, coffea arabica, helpu bridwyr i ddatblygu diodydd sy'n gallu gwrthsefyll newid hinsawdd.

Coffi yw'r ail ddiod sy'n cael ei hyfed fwyaf yn y byd gyda dros 2 biliwn o gwpanau'n cael eu mwynhau bob dydd. Mae hefyd yn nwydd gwerthfawr ac yn 2023 roedd y farchnad fyd-eang werth dros USD$93 biliwn (£74 biliwn).

Gyda'u blas llyfn iawn a llawer o fathau mân, mae ffa coffi arabica yn cyfrif am tua 60% -70% o gynhyrchiant coffi byd-eang. Mae tyfu coffi hefyd yn cefnogi bywoliaeth 25 miliwn o ffermwyr teuluol yn uniongyrchol gyda 100 miliwn o bobl eraill yn ymwneud â phrosesu a manwerthu coffi.

Ond mae cnydau coffi hefyd yn cael eu bygwth gan newid hinsawdd mewn sawl rhan o’r byd ac mae angen i ni ddefnyddio bridio i helpu’r cnydau i addasu i amodau newydd yn ogystal â’u tyfu mewn ardaloedd sy’n llai agored i ffactorau fel sychder.

Gallai'r astudiaeth hon helpu i gynhyrchu mathau o goffi gyda chynnyrch uwch a mwy o allu i wrthsefyll newid hinsawdd. Ni allai'r wybodaeth newydd hon fod wedi dod ar adeg bwysicach ar gyfer cnydau coffi.

Cyfrinachau geneteg coffi

Mae astudiaeth bwysig gan grŵp rhyngwladol o wyddonwyr wedi datgelu'r ffactorau genetig rhyfeddol sy'n sail i amrywiaeth y cannoedd o fathau o goffi arabica a dyfir ledled y byd. Mae'r gwaith newydd, dan arweiniad tîm o Brifysgol Udine, yr Eidal, hefyd yn datgelu tebygrwydd rhyfeddol rhwng geneteg coffi a chnydau pwysig eraill, gan gynnwys tatws, cnydau bresych a gwenith.

Gelwir y cnydau hyn yn detraploidau oherwydd bod ganddynt bedwar copi o bob genyn, yn lle'r ddau gopi (un gan bob rhiant) a geir mewn bodau dynol a bron pob anifail arall. Fel y dangosir isod, mae'r genom Arabica yn cynnwys un ar ddeg grŵp o gromosomau. Mae pob un yn cynnwys dau gopi gan bob un o'i rieni, coffea canephora mewn glas a coffea eugenioides mewn gwyrdd. Mewn rhai achosion mae rhannau o'r darnau cromosom glas a gwyrdd wedi dod yn gymysg.

Yn wahanol i gnydau bwytadwy fel gwenith neu datws, sydd wedi'u bridio'n helaeth dros ddegawdau neu ganrifoedd i greu mathau sy'n gallu gwrthsefyll sychder neu blâu - mae coffi wedi llusgo ar ei hôl hi o ran cymhwyso dulliau bridio modern.

Mae hyn yn cynnwys defnyddio technegau DNA mwy manwl gywir fel golygu genomau sy'n golygu gwneud newidiadau i DNA. Mae'r dulliau hyn, a ddefnyddir hefyd mewn meddygaeth, yn ein galluogi i nodi a thrin y rhannau o enomau neu godau genetig y cnwd yn fanwl gywir i wella sawl agwedd ar berfformiad.

Gyda gwybodaeth fanylach am gyfansoddiad genetig coffi, gall ymchwilwyr ddechrau defnyddio'r dulliau hyn i wella mathau o goffi. Un o'r problemau gyda choffi arabica yw nad yw ein mathau presennol yn amrywiol iawn.

Fodd bynnag, mae llawer o rywogaethau gwyllt o goffi sy'n amrywiol iawn ac un nod fydd cynhyrchu hybridau mwy gwydn rhwng y rhywogaethau gwyllt a'r rhai sy'n cael eu trin. Bydd hyn yn galluogi bridwyr i gynhyrchu ystod ehangach o fathau o goffi a allai ffynnu mewn llawer o wahanol ranbarthau o'r byd.

Coffi sy’n gallu gwrthsefyll yr hinsawdd?

Yn 2022, dangosodd astudiaeth o’r Swistir fod cnydau coffi arabica yn wynebu bygythiadau digynsail yn sgil newid hinsawdd a allai effeithio’n ddifrifol ar ranbarthau tyfu mawr fel Brasil ac Ethiopia. Gallai rhannau o'r rhanbarthau hyn ddod yn anaddas ar gyfer tyfu coffi oherwydd mwy o achosion o sychder a bygythiadau gan blâu neu afiechydon newydd.

Mae bridwyr eisoes yn defnyddio dulliau blaengar i ddatblygu cnydau eraill sy'n gallu gwrthsefyll sychder. Yn y dyfodol, gellid cymhwyso'r rhain i goffi. Yn wir, mae gwaith cynharach ym Mhortiwgal ac America Ladin eisoes wedi dangos bod gan fathau hybrid newydd o Ddwyrain Timor ymwrthedd defnyddiol i glefydau a ffurf ar egni cynyddol a elwir yn heterosis.

Bydd y wybodaeth newydd hon yn ehangu'r gallu i gynhyrchu hybridiau coffi newydd sy'n addas ar gyfer lleoliadau fel India a Caledonia Newydd lle gallent fod yn gnydau newydd i ffermwyr.

Tra bod cnydau coffi’n wynebu bygythiadau sylweddol yn sgil newid hinsawdd, mae’n galonogol ein bod bellach yn gallu deall cymhlethdod genetig rhyfeddol planhigion coffi yn fanwl ddigynsail. Gallai'r wybodaeth enetig newydd hefyd arwain at ddatblygiad blasau newydd a fyddai'n amrywio ymhellach apêl coffi mewn gwahanol ranbarthau o'r byd.

Gyda datblygu offer bridio mwy manwl gywir i gynhyrchu mathau mwy gwydn, gallai coffi fod ar flaen cyfnod newydd i ffermwyr a defnyddwyr.