Tawel ond nid yn gyfforddus: yr hyn y mae gwyddoniaeth yn ei ddweud am farwolaeth nitrogen

Mae Damian Bailey, Athro Ffisioleg a Biocemeg ym Mhrifysgol De Cymru, David Poole, Athro Cinesioleg ym Mhrifysgol Talaith Kansas, a Vaughan Macefield, Athro Niwrowyddoniaeth ym Mhrifysgol Monash, yn ysgrifennu am y defnydd dadleuol o ddienyddio gyda nwy nitrogen ar gyfer The Conversation. Caiff y dull hwn ei ddefnyddio mewn rhai taleithiau yn Unol Daleithiau America.

Gyda phob anadl, mae pedwar allan o bob pum moleciwl rydyn ni'n eu hanadlu i mewn yn nitrogen. Mae'r nwy di-liw, diarogl hwn yn ffurfio bron i 80% o'r aer sy'n ein cynnal - ond nid yw'n chwarae unrhyw rôl uniongyrchol yn y broses o'n cadw'n fyw. Mae'r un nwy anadweithiol hwn bellach yn cael ei ddefnyddio i ladd bywyd.

Yn y flwyddyn ddiwethaf, mae sawl wedi troi at nwy nitrogen fel dull ar gyfer dienyddio carcharorion, ac mae dyfais ewthanasia o’r enw “Sarco pod” (talfyriad am sarcophagus) wedi’i llenwi â nitrogen wedi cyrraedd y penawdau yn y Swistir. Er bod y ddau yn honni eu bod yn cynnig marwolaeth dawel, ddi-boen, mae’r wyddoniaeth yn dweud yn wahanol.

Mae mygu yn sgil nitrogen yn lladd drwy ddisodli aer y gellir ei anadlu â nitrogen pur, gan rwystro ocsigen rhag cyrraedd yr ymennydd a'r corff. Caiff ei ddisgrifio gan rai fel gweithred ddyngarol – diflannu'n heddychlon i fod yn anymwybodol heb boen na phanig. Ond mae'r realiti ffisiolegol yn llawer mwy pryderus.

Wrth i lefelau ocsigen blymio, mae systemau goroesi'r corff yn ffrwydro i banig. Mae pobl yn ebychu, tagu, cicio ac yn profi newyn aer dychrynllyd wrth i'w celloedd fygu. Nid yw hyn yn awgrymu marwolaeth ddigyffro - mae’r rhain yn arwyddion o gorff yn ymladd yn daer i oroesi.

Mae'r hyn a ddechreuodd fel syniad damcaniaethol bellach wedi dod yn ymarfer. Mae Alabama, Louisiana, Oklahoma, Arkansas a Mississippi wedi cymeradwyo dienyddio gyda nitrogen, gyda sawl un eisoes wedi'u cynnal a mwy wedi'u cynllunio. Mae taleithiau eraill, gan gynnwys Ohio a Nebraska, yn ystyried deddfwriaeth.

Mae'r newid wedi'i sbarduno gan brinder cyffuriau chwistrellu angheuol a chwilio am ddulliau sy'n ymddangos yn rhai "glanach". Ac eto mae adroddiadau llygad-dystion o ddienyddiad diweddar yn nodi dioddefaint amlwg am funudau cyn marw: confylsiynau cryf, cyfogi, chwilio am aer ac ymdrechion anobeithiol i anadlu.

Mae eiriolwyr yn honni bod cael gwared ar ocsigen wrth gadw lefelau carbon deuocsid yn isel yn atal panig – honiad sydd wedi'i wreiddio mewn camddealltwriaeth. Mae'r corff yn hynod sensitif i ddiffyg ocsigen. Mae synwyryddion bach yn ein gwddf o'r enw cyrff carotid, yn monitro lefelau ocsigen yn gyson. Pan fydd lefelau'n gostwng, maent yn sbarduno signalau pwerus i anadlu'n galetach.

Mae'r ymateb hwn, a elwir yn newyn aer, yn un o'r teimladau gwaethaf y gall bodau dynol ei brofi. Yn wahanol i fynd yn anymwybodol o dan anesthesia, mae newyn ocsigen yn arwain at deimlad llethol o dagu, panig ac arswyd.

Mae hyd yn oed peilotiaid wedi’u hyfforddi, lle gallant golli ocsigen yn sydyn yn uchel yn yr awyr, yn disgrifio diffyg anadl a dryswch difrifol o fewn eiliadau – mae'r cyfnod hwnnw cyn dechrau drysu sy'n achosi anallu yn gyflwr a elwir mewn meddygaeth awyrennu yn "amser ymwybyddiaeth ddefnyddiol". 

Ar 50,000 troedfedd, mae gan beilotiaid lai na 12 eiliad cyn iddynt ddechrau drysu – ac mae'r eiliadau hynny ymhell o fod yn heddychlon, mae gyfystyr ag anadlu nitrogen bron yn bur ar lefel y ddaear. Mae'r profiad mor drawmatig fel bod peilotiaid milwrol a masnachol yn cael hyfforddiant adnabod hypocsia yn benodol i osgoi dryswch a cholli rheolaeth pan na fydd ocsigen ar gael iddynt.

Mewn achosion o ddienyddio gyda nitrogen, mae'r sefyllfa'n llawer gwaeth. Mae carcharorion wedi'u ffrwyno, yn methu ymestyn eu brest yn llawn yn erbyn strapiau sy'n cyfyngu ar eu hanadl, gan wneud y tagu’n waeth. Mae tystion wedi nodi symudiadau a sgrechiadau hirfaith, yn gyson â brwydr anwirfoddol y corff i anadlu – arwyddion diamheuol o ofid ffisiolegol, nid llithro'n anymwybodol yn dawel.

Mae honiad tebyg o farwolaeth “esmwyth” wedi bod yn destun dadl ynghylch hunanladdiad cynorthwyedig. Yn y Swistir, mae’r pod Sarco – capsiwl 3D wedi'i argraffu sy'n llawn nitrogen – wedi cael ei farchnata fel ffordd urddasol, ddi‑boen o farw. Mae ei ddyfeisiwr, Dr Philip Nitschke, wedi dweud bod defnyddwyr yn “syrthio i gysgu’n heddychlon”. Fodd bynnag, nid oes tystiolaeth sylweddol i gefnogi hyn.

Fe wnaeth y defnydd cyntaf a gofnodwyd yn 2024 sbarduno ymchwiliad troseddol, ac mae diffyg adroddiadau gan dystion yn ei gwneud hi'n amhosibl gwybod beth brofodd yr unigolyn.

Mae'n debyg bod y syniad bod anadlu nitrogen pur yn achosi llonyddwch yn deillio o ddryswch â narcosis nitrogen – yr effaith feddwol y mae deifwyr môr dwfn yn ei theimlo o dan wasgedd uchel. Ac eto dim ond pan fydd nitrogen yn cael ei anadlu ar wasgedd atmosfferig llawer uwch na'r pwysau atmosfferig arferol y mae'r "effaith martini" hon yn digwydd.

Ar lefel y môr, mae nitrogen yn disodli ocsigen, gan achosi hypocsia ac anocsia heb unrhyw briodweddau tawelu. Nid llithro'n hapus i gyflwr anymwybodol yw'r canlyniad, ond brwydr ffisiolegol ddychrynllyd am aer.

Gall anadlu nitrogen pur wneud i chi fynd yn anymwybodol o fewn tua 20 eiliad wrth i ocsigen yn y gwaed ostwng islaw lefelau critigol. Ond hyd yn oed yn y ffenestr fer honno, mae yna sawl eiliad poenus o ddryswch a mygu. Daw marwolaeth yn fuan ar ôl hynny wrth i'r ymennydd a'r galon gael eu hamddifadu o ocsigen. A hithau ymhell o fod yn ddyngarol, mae'r broses hon yn debyg i foddi heb ddŵr – yn dawel, yn anweledig, ond yr un mor ddybryd.

Mae'r goblygiadau moesegol yn ddwys. Mewn ymateb i bryderon, mae tri chyflenwr mawr sy'n darparu nitrogen gradd feddygol yn yr UDA wedi gwahardd gwerthiannau ar gyfer dienyddio. Ac eto mae rhai llunwyr polisi yn cyflwyno'r dull fel un glân a chlinigol, er bod tystiolaeth feddygol yn awgrymu bod y profiad corfforol ymhell o fod yn heddychlon. Mae hynny'n gamarweiniol o safbwynt gwyddonol a moesegol.

Mae marwolaeth yn sgil nitrogen wir yn anweledig ac yn dawel ynddi ei hun – dim gwaed, dim mwg, dim gweddillion. Ond mae'r distawrwydd hwnnw'n cuddio ymateb ffisiolegol dybryd o anadlu'n drwm a chwydu i ofid a chonfylsiynau anadlol creulon.

Mae galw hyn yn ddyngarol yn golygu eich bod wedi camddeall ffordd sylfaenol y corff o weithio. Wrth i lunwyr polisi a'r cyhoedd wynebu'r datblygiadau hyn, rhaid i benderfyniadau gael eu llywio, nid gan eiriau llednais na chyfleustra, ond gan dystiolaeth.

Mae gwyddoniaeth yn nodi un ffaith yn glir: gall nitrogen ei hun fod yn dawel, ond yn sicr nid yw'n garedig.

Os ydych chi'n cael trafferth gyda meddyliau hunanladdol, ffoniwch y Samariaid ar 116 123.

Ailgyhoeddwyd yr erthygl hon o The Conversation o dan drwydded Creative Commons. Darllenwch yr erthygl wreiddiol. Barn yr awdur(on) a fynegir yn erthyglau The Conversation ac nid ydynt o reidrwydd yn adlewyrchu barn Prifysgol De Cymru.