Fe wnaethon ni fwydo ysgytlaeth gyda 130g o fraster i bobl er mwyn gweld beth roedd yn ei wneud i’w hymennydd – dyma beth ddysgom ni

Mae Dr Chris Marley a’r Athro Damian Bailey, o Labordy Niwrofasgwlaidd PDC, yn ysgrifennu ar gyfer The Conversation am eu hymchwil i effeithiau prydau bwyd sy’n uchel mewn braster ar yr ymennydd.

Gall tecawê seimllyd weld i fod yn ymbleser diniwed ar nos Wener. Ond mae ein hymchwil diweddar yn awgrymu y gallai hyd yn oed un pryd o fwyd sy’n uchel mewn braster amharu ar lif y gwaed i’r ymennydd, gan gynyddu’r risg o strôc a dementia o bosib.

Mae braster dietegol yn rhan bwysig o’n diet. Mae’n rhoi ffynhonnell grynodedig o ynni i ni, yn cludo fitaminau a phan gaiff ei storio yn y corff, mae’n amddiffyn ein horganau ac yn ein helpu i gadw’n gynnes. Y ddau brif fath o fraster rydym yn eu bwyta yw dirlawn ac annirlawn (mono-annirlawn ac amlannirlawn), sy’n cael eu gwahaniaethu gan eu cyfansoddiad cemegol.

Ond mae gan y brasterau hyn effeithiau gwahanol ar ein corff. Er enghraifft, mae wedi’i brofi y gall bwyta pryd o fwyd sy’n uchel mewn braster dirlawn, fel y pitsa tecawê ‘na ar nos Wener, fod yn ddrwg i’n pibellau gwaed ac iechyd ein calon. Ac nid yw’r effeithiau hyn wedi’u cyfyngu i’r galon yn unig.

Mae gan yr ymennydd storfeydd ynni cyfyngedig, sy’n golygu ei fod yn ddibynnol iawn ar gyflenwad parhaus o waed sy’n darparu ocsigen a glwcos i gynnal swyddogaeth arferol.

Un o’r ffyrdd mae’r corff yn cynnal y cyflenwad hwn yw trwy broses a elwir yn “hunanreoleiddio serebrol deinamig”. Mae’r broses hon yn sicrhau bod llif y gwaed i’r ymennydd yn aros yn sefydlog er gwaethaf newidiadau dydd i ddydd mewn pwysedd gwaed, fel sefyll i fyny ac ymarfer corff. Mae fel cael siocleddfydd sy’n helpu i gadw ein hymennydd wedi ymlacio o dan bwysau.

Ond pan fydd y broses hon yn cael ei hamharu, mae’r amrywiadau hynny mewn pwysedd gwaed yn dod yn anoddach i’w rheoli. Gall hynny olygu penodau byr o ychydig neu ormod o waed yn cyrraedd yr ymennydd. Dros amser, mae hyn yn cynyddu’r risg o ddatblygu cyflyrau fel strôc a dementia.

Pa rôl allai diet ei chwarae?

Ar ôl bwyta pryd o fwyd sy’n uchel mewn braster dirlawn, mae lefelau braster yn y gwaed yn codi ac yn cyrraedd uchafbwynt ar ôl tua pedair awr. Ar yr un pryd, mae pibellau gwaed yn mynd yn fwy stiff ac yn colli eu gallu i ymlacio ac ehangu. Mae hyn yn cyfyngu ar lif y gwaed o amgylch y corff. Ond dim ond ychydig a wyddys am yr hyn sy’n digwydd i’r ymennydd yn ystod yr amser hwn a pha mor dda y mae ei gyflenwad gwaed wedi’i amddiffyn.

I fynd i’r afael â hyn am y tro cyntaf, fe wnaethom recriwtio 20 o ddynion ifanc rhwng 18 a 35 oed, a 21 o ddynion rhwng 60 ac 80 oed. Fe wnaethom fesur pa mor dda oedd pibellau gwaed sy’n gysylltiedig ag iechyd y galon a’r ymennydd yn gweithio cyn, a phedair awr ar ôl, bwyta pryd o fwyd oedd yn uchel mewn braster dirlawn.

Fe wnaethom asesu pa mor dda y gallai pibell waed yn y fraich agor mewn ymateb i lif gwaed cynyddol i gael arwydd o iechyd y galon. Mae hwn yn ddull a elwir yn “ymlediad llif-gyfryngol”.

I werthuso pa mor dda y gallai pibellau gwaed yn yr ymennydd ymdopi â newidiadau mewn pwysedd gwaed, perfformiodd ein cyfranogwyr sgwatiau pwysau corff. Defnyddiom uwchsain i benderfynu pa mor dda y llifodd gwaed trwy bibellau gwaed yn ystod y ddau ddull.

Y pryd o fwyd prawf oedd ysgytlaeth, a alwom yn ‘bom yr ymennydd’ oherwydd ei fod yn cynnwys hufen chwipio trwm yn bennaf. Roedd y diod yn cynnwys 1,362 o galorïau a 130g o fraster, gan efelychu llwyth braster pryd o fwyd tecawê.

Cadarnhaodd ein canfyddiadau ymchwil flaenorol sydd wedi dangos bod pryd o fwyd sy’n uchel mewn braster yn amharu ar allu’r pibellau gwaed sy’n gysylltiedig ag iechyd y galon i agor mewn cyfranogwyr ifanc a hen. Gostyngodd yr amhariadau hyn allu’r ymennydd i glustogi newidiadau mewn pwysedd gwaed. Roedd hyn yn fwy amlwg (o dua 10%) yn yr oedolion hŷn, gan awgrymu y gallai ymennydd hŷn fod yn fwy agored i effeithiau’r pryd o fwyd.

Er na wnaethom brofi effeithiau hirdymor pryd o fwyd sy’n uchel mewn braster ar weithrediad meddyliol yn uniongyrchol yn yr astudiaeth hon, rydym wedi dangos yn flaenorol bod pryd o fwyd o’r fath yn cynyddu radicalau rhydd (moleciwlau ansefydlog, sy’n niweidio celloedd) ac yn lleihau ocsid nitrig (moleciwlau sy’n helpu pibellau gwaed i ymlacio ac agor i gludo ocsigen a glwcos o amgylch y corff).

Efallai y gall hyn egluro’r rheoleiddio llif gwaed is a welsom yn ein hastudiaeth ddiweddar.

Mae gan hyn oblygiadau clinigol pwysig. Er nad yw tecawê achlysurol yn debygol o achosi niwed ar ben ei hun, mae ein canlyniadau’n awgrymu bod hyd yn oed un pryd o fwyd brasterog yn cael effaith uniongyrchol ar y corff.

Mae ein hastudiaeth yn tynnu sylw at bwysigrwydd bwyta diet sy’n isel mewn braster dirlawn i amddiffyn nid yn unig iechyd ein calon, ond hefyd iechyd ein hymennydd. Mae hyn yn arbennig o bwysig i oedolion hŷn y mae eu hymennydd yn ymddangos i fod yn fwy agored i effeithiau pryd o fwyd o’r fath ac sydd eisoes mewn mwy o berygl o strôc a chlefydau niwroddirywiol.

Argymhellodd y GIG na ddylai dynion fwyta mwy na 30g o fraster dirlawn y dydd, tra na ddylai menywod fwyta mwy na 20g. Wedyn eto, mae llawer ohonom yn mynd y tu hwnt i hynny’n rheolaidd, yn enwedig drwy fwyta tecawê dros y penwythnos, cinio yn y tafarn neu chael sbri o fwyta bwydydd brys.

Yn fwy na hynny, efallai y byddwn yn treulio llawer o’n bywydau effro mewn cyflwr ar ôl bwyd. Y cyfnod hwn, a elwir yn “lipemia ôl-bryd bwyd”, yw pan fydd lefelau braster yn uchel, a phan fydd y corff, mae’n ymddangos, mewn perygl fwyaf.

Rhywbeth i feddwl amdano

Mae cymaint mwy y mae angen i ni ei ddysgu am y pwnc hwn.

Mae canllawiau iechyd cyhoeddus yn argymell cyfnewid brasterau dirlawn am rai amlannirlawn. Mae’r rhain i’w cael mewn bwydydd fel pysgod olewog, cnau Ffrengig a hadau, sy’n gysylltiedig ag iechyd y galon a’r ymennydd gwell yn y tymor hir. Ond dydyn ni ddim yn gwybod eto sut mae’r ymennydd yn ymateb i un pryd sy’n uchel mewn braster amlannirlawn.

Dydyn ni hefyd ddim yn gwybod sut mae’r ymennydd benywaidd yn ymateb i bryd o fwyd sy’n uchel mewn braster. Mae hwn yn fwlch hollbwysig yn ein gwybodaeth gan fod menywod yn wynebu mwy o risg o strôc a dementia yn ddiweddarach mewn bywyd o gymharu â dynion.

Mae ein hastudiaeth yn cynnig atgoffa amserol nad yw diet yn llunio ein hiechyd hirdymor yn unig. Mae hefyd yn effeithio ar ein corff a’n hymennydd mewn amser real. Ac wrth i ni ddysgu, o ran amddiffyn iechyd yr ymennydd, gall pob pryd o fwyd gyfrif.

 

Ailgyhoeddwyd yr erthygl hon o The Conversation o dan drwydded Creative Commons. Darllenwch yr erthygl wreiddiol. Barn yr awdur(on) yw’r rhai a fynegir yn yr erthyglau The Conversation ac nid ydynt o reidrwydd yn adlewyrchu barn Prifysgol De Cymru.