Microblastigau: a ydynt yn gwenwyno cnydau ac yn peryglu cynhyrchiant bwyd?

Mewn erthygl ar gyfer The Conversation, Denis J. Murphy, Athro Emeritws Biotechnoleg, yn edrych ar sut mae microplastigau yn rhwystro ffotosynthesis, a sut mae hyn yn bygwth colledion enfawr mewn cynhyrchu cnydau a bwyd môr dros y degawdau nesaf.

Mae microblastigau yn rhwystro ffotosynthesis rhag digwydd, y broses y mae planhigion yn ei defnyddio i drawsnewid egni o'r haul yn ffrwythau a llysiau rydym yn eu bwyta. Mae hyn yn bygwth colledion enfawr mewn cnydau a bwyd môr sy’n cael eu cynhyrchu dros y degawdau nesaf a allai olygu prinder bwyd i gannoedd o filiynau o bobl.

Dyna yw casgliad astudiaeth newydd frawychus. Cyfunodd yr awduron fwy na 3,000 o arsylwadau ar effeithiau microblastigau ar blanhigion o 157 adroddiad gwyddonol gwahanol, ac yna allosod y canlyniadau gan ddefnyddio dysgu peiriant, math o fodel cyfrifiadurol sy'n hyfforddi AI i ganfod patrymau mewn data.

Canfuwyd bod dod i gysylltiad â microplastig yn lleihau ffotosynthesis mewn planhigion tir ac algâu morol a dŵr croyw o 7% i 12%. Cyfrifodd yr awduron y gallai hyn yn y pen draw leihau cynnyrch prif gnydau fel reis, gwenith ac india-corn rhwng 4% a 14%.

Pa mor realistig yw'r senario hwn? Er nad yw'r astudiaeth newydd yn cefnogi casgliadau mor ddramatig yn llawn, mae'n tynnu sylw at risgiau posibl microblastigau yn y dyfodol.

Cymhlethdodau microblastigau

Mae plastigau yn gynhyrchion defnyddiol ac amlbwrpas. Ond maent hefyd yn anodd eu hailgylchu ac yn ystod 2025 yn unig, mae'n debyg y byddant yn cyfrif am 360 miliwn tunnell o wastraff solet.

Yn fwy llechwraidd yw'r triliynau o ddarnau bach y mae'r cynhyrchion plastig hyn yn torri i fyny iddynt, sydd bellach i'w cael ym mhobman, o'r dyfnforoedd i'ch ymennydd. Mae'r microblastigau hyn yn llai na 5mm o ran maint ac mae rhai ohonynt mor fach ag 1 micron (micro-metr), sy'n golygu y gallai 10,000 ohonynt ffitio'n hawdd y tu mewn i gell planhigyn neu anifail arferol.

Mae gwyddonwyr wedi amcangyfrif bod tua 11 miliwn tunnell o'r microblastigau hyn, gan gynnwys 51 triliwn o ronynnau unigol, yn cael eu rhyddhau i'r cefnfor bob blwyddyn.

Mae ymchwilwyr yn defnyddio modelau AI yn gynyddol i ddadansoddi setiau data cymhleth. Gall y canlyniadau fod yn ddefnyddiol yn aml. Defnyddiodd fy nghydweithwyr a minnau ddulliau tebyg i ddadansoddi setiau data moleciwlaidd enfawr a phennu cyfansoddiad cemegol olew palmwydd mewn gwahanol ranbarthau o'r trofannau.

Yn yr achos hwnnw, roedd yn anodd dadansoddi un grŵp o gyfansoddion ar draws rhanbarth daearyddol cymharol fach. Mae risgiau casgliadau camarweiniol lawer gwaith yn fwy wrth geisio dadansoddi microblastigau a'u heffeithiau gwahanol yn fyd-eang, fel yn yr astudiaeth newydd hon.

Yn wir, ceisiodd awduron yr astudiaeth newydd ateb cwestiynau sy'n llawer mwy cymhleth o ran maint, yn ymwneud â llawer iawn o ficroblastigau yn y biosffer byd-eang cyfan. Mae gwyddonwyr eraill wedi mynegi pryder ynghylch y data cyfyngedig a ddefnyddir gan y model presennol, a allai arwain at or-ddamcaniaethu ynghylch y canlyniadau posibl i gyflenwadau bwyd.

Er gwaethaf y pryderon hyn, mae'r astudiaeth newydd yn ddefnyddiol ar gyfer tynnu sylw at y corff cynyddol o ddata gwyddonol ar effeithiau niweidiol microblastigau, a geir mewn ecosystemau o'r Arctig i'r Amason. Dros yr 20 mlynedd diwethaf, mae tystiolaeth o risg bosibl microblastigau wedi cronni'n raddol.

Mae angen mwy o ymchwil

Mae prif gasgliadau'r astudiaeth newydd yn seiliedig ar allosodiadau nad ydynt efallai'n berthnasol ar raddfa fyd-eang. Y gwir amdani yw bod yna filoedd o wahanol fathau o ficroblastigau, sy'n wahanol iawn yn eu cyfansoddiad cemegol, maint, dosbarthiad amgylcheddol ac effeithiau biolegol. Nid oedd yr astudiaeth newydd yn gwahaniaethu rhyngddynt. Mae hyn yn golygu ei bod yn anodd astudio eu heffeithiau ar brosesau unigol o fewn iechyd dynol neu blanhigion.

Mae microblastigau mwy yn cronni yn y pridd tra bod microblastigau llawer llai yn gallu bod yn bresennol yn yr aer a gellir eu hamsugno'n uniongyrchol i gelloedd planhigion. Mewn rhai achosion, gall y microblastigau llai niweidio'r cyrff cellog, a elwir yn gloroplastau, sy'n ymwneud â ffotosynthesis.

Mae astudiaethau blaenorol wedi dangos y gall rhoi algâu mewn cysylltiad â microblastigau leihau ffotosynthesis a chynyddu straen, gan arwain at ddifrod celloedd tebyg i effeithiau heneiddio mewn pobl. Mae astudiaethau eraill ar blanhigion cnydau fel tybaco wedi dod i'r casgliad bod effeithiau microblastigau ar ffotosynthesis yn amrywio yn ôl y math a'r dos, pa mor hir oedd y cysylltiad a rhywogaethau planhigion. Mewn geiriau eraill, nid oes un dull unigol ar gyfer cymharu'r effeithiau ar blanhigion mor wahanol â letys a choeden afalau.

O ystyried y risg bosibl (er yn ddamcaniaethol) i gynhyrchu bwyd byd-eang, dylid rhoi mwy o flaenoriaeth i ymchwil wyddonol drylwyr i ficroblastigau a’u heffeithiau ar gnydau a’r bywyd morol sy’n cynnal stociau pysgod a bwyd môr.

Mae Fforwm Economaidd y Byd wedi labelu microblastigau yn un o’r deg prif fygythiad ac yn argymell gweithredu brys. Yn ei ddadansoddiad diweddaraf, adroddodd hefyd y gallai unigolyn cyffredin amlyncu rhwng 78,000 a 211,000 o'r gronynnau hyn bob blwyddyn. Amcangyfrifir bod allyriadau gronynnau microplastig yn debygol o gynyddu fwy na dwbl yn y 15 mlynedd nesaf, o bosibl dros 40 miliwn o dunelli bob blwyddyn.

Er gwaethaf pryder cynyddol ymhlith gwyddonwyr a chymdeithas sifil, mae nifer o'r cyrff cyhoeddus mwy sy'n ymwneud ag ymchwil microblastigau yn yr Unol Daleithiau ac Ewrop yn ystyried toriadau radical i gyllid ymchwil amgylcheddol a goruchwyliaeth reoleiddiol.

Er na chaiff ei ddeall yn iawn, gallai bygythiad microblastigau fod yr un mor beryglus â bygythiadau difrifol eraill, gan gynnwys newid yn yr hinsawdd a cholli bioamrywiaeth.

Mae'r erthygl hon wedi'i hailgyhoeddi o The Conversation o dan drwydded Creative Commons. Darllenwch yr erthygl wreiddiol. Y farn a fynegir yn erthyglau The Conversation yw barn yr awdur(on) ac nid ydynt o reidrwydd yn adlewyrchu barn Prifysgol De Cymru.