Lleisiau lleol yn siapio dyfodol canolfan iechyd a lles gwerth £25m yng Nghasnewydd

Mae prosiect ymchwil Prifysgol De Cymru (PDC) wedi rhoi lleisiau lleol wrth wraidd cynlluniau ar gyfer Canolfan Iechyd a Lles £25 miliwn yng Nghasnewydd, gan sicrhau bod y cyfleuster newydd yn adlewyrchu gofynion gwirioneddol y gymuned y bydd yn ei gwasanaethu.

Wedi'i chomisiynu gan Gwmni Buddiant Cymunedol 19 Hills gyda chefnogaeth cyllid o Gronfa Gweithgareddau Dinesig PDC a Chyngor Dinas Casnewydd, archwiliodd yr astudiaeth sut y gallai trigolion lleol weithredu fel ‘ymchwilwyr wedi’u gwreiddio yn y gymuned’, gan helpu i lunio gwasanaethau o ddechrau’r broses.

Dan arweiniad Dr Juping Yu a’r Athro Roiyah Saltus, recriwtiodd y prosiect aelodau'r gymuned a’u hyfforddi i redeg grwpiau ffocws a chyfweliadau gyda chymdogion, gan gasglu adborth onest a manwl am ddyluniad, gwasanaethau, a’r amgylchedd arfaethedig ar gyfer y ganolfan.

Meddai Dr Yu: “Mae Canolfan Iechyd a Lles 19 Hills yn llawer mwy na meddygfa. Mae wedi'i chynllunio fel canolfan ar gyfer iechyd, lles, cyngor, a bywyd cymunedol. Drwy hyfforddi preswylwyr i arwain sgyrsiau, fe wnaethom lwyddo i gysylltu â phobl na fyddent fel arfer yn dewis codi eu llais, a sicrhau bod eu prif flaenoriaethau’n cael eu clywed.”

Roedd awgrymiadau gan y cyfranogwyr yn cynnwys fferyllfa ar y safle, gofal mân anafiadau, clybiau ieuenctid, gofod i bobl hŷn gymdeithasu, a gwell mynediad at drafnidiaeth gyhoeddus. Ar draws pob grŵp, roedd galwad gref am amseroedd aros byrrach, system apwyntiadau hawdd ei defnyddio, preifatrwydd yn y dderbynfa, a rhyngweithio sy'n sensitif i ddiwylliant.

Nododd yr ymchwil hefyd fod y bobl leol am i'r ganolfan fod yn fywiog ac yn gynhwysol, gan gynnig gweithgareddau, clybiau, a digwyddiadau i bobl o bob oedran a ffydd. Yn bwysig, maen nhw wedi pwysleisio mai dim ond y cam cyntaf yw gwrando, ac mae angen gweithredu i fynd i'r afael â phryderon a chynnal ymddiriedaeth.

Meddai’r Athro Saltus: Mae'r prosiect hwn yn dangos grym ymgysylltu ystyrlon. Drwy gynnwys ymchwilwyr sy'n gysylltiedig â'r gymuned yn y broses, rydyn ni wedi casglu safbwyntiau amhrisiadwy ar gyfer Canolfan 19 Hills ond rydyn ni hefyd wedi creu model y gellir ei ddefnyddio ledled Cymru i gynllunio gwasanaethau gyda'r bobl fydd yn ei defnyddio.”

Dywedodd Dr Jonny Currie, Meddyg Teulu: Mae'r buddsoddiad o £28 miliwn yng ngwasanaethau'r GIG yn nwyrain Casnewydd yn gyfle mawr i integreiddio gwasanaethau, gan wneud i'n gwasanaethau ganolbwyntio mwy ar y gymuned, ac archwilio dulliau newydd, mwy holistaidd ar gyfer iechyd. Ond, i wneud hyn yn iawn, mae angen i ni glywed lleisiau a phrofiadau trigolion rydyn ni’n eu hadnabod. Pan fyddwn ni'n ymgysylltu â nhw'n iawn, gallant drawsnewid yr hyn a wnawn er gwell. Rydyn ni'n edrych ymlaen at weithio gyda'r GIG, y cyngor, a'r gymuned ehangach i barhau ar y daith hon i wneud gwasanaethau cyhoeddus yn rhai sy'n cael eu harwain fwy gan y gymuned.

Mae Canolfan Iechyd a Lles 19 Hills, a ariennir gan Lywodraeth Cymru ac sy'n cyd-fynd â Deddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol, yn dod â dwy feddygfa, gwasanaethau cymunedol GIG, a chefnogaeth Cyngor Dinas Casnewydd ynghyd dan un to. Agorodd ar ddechrau 2025.