“Mae cymaint mwy i Ferthyr nag sy’n amlwg”

Wrth i Gastell Cyfarthfa ddathlu ei 200fed pen-blwydd, mae’r raddedig Hanes Charlotte Barry yn helpu i ddangos i genedlaethau’r dyfodol fod ei thref enedigol, Merthyr Tudful, yn lle i fod yn falch ohono.

Wedi’i geni a’i magu ym Merthyr, mynychodd Charlotte Ysgol Uwchradd Afon Taf a Choleg Merthyr Tudful cyn astudio’r BA mewn Hanes ym Mhrifysgol De Cymru.

“Astudio yn PDC oedd y profiad gorau y gallwn fod wedi’i gael,” meddai. “Mae’r darlithwyr yn dod i’ch adnabod chi mor dda, ac roedd y cwrs yn canolbwyntio ar feysydd hanes yr oeddwn yn eu mwynhau’n arbennig. Agorodd ddrysau i mi mewn gwirionedd, a helpodd fi i roi yn ôl i Ferthyr yn y ffordd orau.”

Dechreuodd angerdd Charlotte dros hanes yn yr ysgol, pan anogodd athrawes ysbrydoledig hi i ddilyn y pwnc y tu hwnt i’r ystafell ddosbarth.

“Roedd gen i athro Hanes arbennig o wych, ac fe wnaeth astudio’r Ail Ryfel Byd danio fy mrwdfrydedd dros y pwnc,” meddai. “Ond ar y pryd, roeddwn i’n meddwl yn ddiniwed mai fy unig opsiwn gyrfa oedd dod yn athrawes, ac er nad oeddwn i’n siŵr a oedd hynny’n llwybr cywir i mi, roeddwn i’n gwybod fy mod i eisiau gweithio gyda phlant.”

Yn ffodus, ar ôl ennill profiad yng Nghastell Cyfarthfa fel cynorthwyydd amgueddfa, llwyddodd Charlotte i wneud cais am ei rôl freuddwydiol fel Swyddog Addysg a Dehongli. Anaml y bydd swyddi fel hyn yn codi mewn amgueddfeydd – heb sôn am yng Nghymru – felly roeddwn i’n gwybod bod yn rhaid i mi fynd amdani,” meddai.

“Prin y gallwn i gredu, ar ôl ymweld â’r castell gyda fy nheulu o dair oed, fy mod i wedi dod yn ôl i’r cylch ac wedi gallu defnyddio fy ngradd mewn ffordd mor werth chweil ac ystyrlon.”

Mae Charlotte wedi bod yn Swyddog Addysg a Dehongli yng Nghastell Cyfarthfa ers 2022, gan drefnu’r holl weithgareddau dysgu ffurfiol ar gyfer ysgolion lleol, a chyflwyno amrywiaeth o weithdai wedi’u teilwra i bob cam o’r cwricwlwm.

“Un o elfennau mwyaf gwerth chweil y rôl yw fy mod i’n gallu gweld yr effaith y mae’r amgueddfa yn ei chael ar rai bach,” meddai. “Maen nhw’n rhyfeddu at yr hyn y gallan nhw ddod o hyd iddo yn yr amgueddfa, a’r holl weithgareddau gwahanol y gallan nhw eu gwneud. Rydym yn gweithio’n galed i chwalu’r stereoteip bod amgueddfeydd yn lleoedd diflas, gyda llawer o destun i’w ddarllen ac arddangosfeydd sydd wedi’u cau i ffwrdd.

“Drwy gyflwyno cymaint o elfennau rhyngweithiol, rydym yn dangos nad oes rhaid i adeiladau fel hyn fod yn ffurfiol – gallant fod yn amgylchedd hwyliog ar gyfer dysgu a darganfod rhywbeth newydd.”

Mae dathliadau Cyfarthfa200 wedi bod yn digwydd drwy gydol 2025, gyda digwyddiadau ac arddangosfeydd yn tynnu sylw at bwysigrwydd cenedlaethol a rhyngwladol y safle, a hanes ei bobl a’i gymunedau.

“Mae’r ddaucanmlwyddiant yn ffordd wych o wahodd pobl o bob oed i’r castell a’u hannog i gymryd rhan mewn ystod eang o weithgareddau,” meddai Charlotte. “Rydym wedi canolbwyntio llawer o’n digwyddiadau ar yr hyn y mae Cyfarthfa yn ei olygu i bobl Merthyr, gan roi ymdeimlad o falchder, perchnogaeth a pherthyn iddynt.

“Mae llawer o’n gwaith yn canolbwyntio ar newid rhai o’r canfyddiadau negyddol o amgylch Merthyr. Mae pobl yn tueddu i gael eu dadrithio’n eithaf gan y stereoteipiau bod y rhai sy’n dod o fan hyn heb addysg; eu bod yn gadael yr ysgol heb swydd na rhagolygon go iawn – sydd mor bell o’n realiti.

“Yn anffodus, mae’r canfyddiadau hyn wedi dod mor ddwfn yn ystod y degawdau diwethaf fel y bydd yn cymryd amser i’w tynnu’n ôl a dangos i genedlaethau’r dyfodol fod cymaint mwy i Ferthyr nag sy’n amlwg.

“Bydd unrhyw un sy’n gyfarwydd â’r ardal yn dweud wrthych mai Castell Cyfarthfa yw gem goron Merthyr, ac mae hynny mor wir – mae’n adeilad mor arbennig gyda hanes i bawb, beth bynnag sydd o ddiddordeb iddynt. Mae ein casgliad mor eang ac amrywiol, gyda mwy na 17,000 o wrthrychau sy’n amrywio o’r diwydiant haearn a glo i’r hen Aifft a’r Ymerodraeth Rufeinig.

“Mae cymaint o bobl ddylanwadol wedi dod o’r dref fach hon yn y cymoedd, a oedd yn fan geni dyfeisiadau anhygoel fel yr injan stêm gyntaf a’r car trydan cyntaf. Mae gennym gymaint i fod yn falch ohono, ac rwy'n teimlo'n freintiedig i fod yn rhan fach ohono.”