Diwrnod Ymwybyddiaeth Awtistiaeth y Byd | Ymchwil PhD yn ail-ddychmygu chwarae plant awtistig

Ar sleid mewn maes chwarae, mae plentyn yn neidio i fyny ac i lawr. I lawer, mae'n edrych fel yr un weithred, dro ar ôl tro, ond i Yasmeen Multani, mae'n adrodd stori llawer cyfoethocach.

Mae ymchwil doethuriaeth Yasmeen yn herio rhagdybiaethau hirhoedlog ynghylch sut mae plant Awtistig yn chwarae ac, yn hollbwysig, sut mae'r chwarae hwnnw'n cael ei ddeall.

Yn ymchwilydd Awtistig, cyn-athrawes blynyddoedd cynnar a bellach yn uwch ddarlithydd ym Mhrifysgol De Cymru, mae Yasmeen yn defnyddio ei PhD i symud y naratif i ffwrdd o wendid a thuag at gryfder.

“Ers cyhyd, mae chwarae plant Awtistig wedi cael ei weld drwy lens yr hyn sydd angen ei drwsio,” eglurodd. “Ond pan edrychwch chi o ddifrif, mae cymaint yn digwydd. Mae yna chwilfrydedd, datrys problemau, cyfathrebu, hyd yn oed asesu risg. Mae jyst yn edrych yn wahanol.”

Yn draddodiadol, mae ymchwil ac addysg yn aml wedi fframio chwarae plant Awtistig fel rhywbeth i'w gywiro, gan ei annog i gyd-fynd â disgwyliadau niwronodweddiadol.  Mae ymddygiadau fel llinellu teganau neu ailadrodd gweithredoedd yn aml yn cael eu labelu fel 'cyfyngol' neu 'anweithredol'.

Nod gwaith Yasmeen yw newid y ffordd honno o feddwl.

Gan dynnu ar fframwaith damcaniaethol cymhleth a elwir yn realaeth asiantaidd, mae ei hymchwil yn edrych y tu hwnt i'r plentyn yn unig, gan ystyried yr amgylchedd cyfan - gwrthrychau, gofod, symudiad a pherthnasoedd - fel rhan o'r ddrama ei hun.

Dywedodd Yasmeen: “Mae popeth yn gysylltiedig. Y plentyn, y sleid, y tywydd, y gofod. Maen nhw i gyd yn llunio’r hyn sy’n digwydd. Pan fyddwch chi’n camu’n ôl ac yn arsylwi, mae’r hyn a allai ymddangos yn ailadroddus yn aml yn synhwyraidd iawn, yn archwiliadol ac yn ystyrlon.

“Mae’r holl ddysgu hwnnw’n digwydd. Ond os nad ydym yn ei weld, ni allwn ei gefnogi.”

Wrth wraidd ei PhD mae ffordd newydd o arsylwi a chofnodi chwarae, wedi'i chynllunio i ddatgelu'r hyn sy'n aml yn mynd heb i neb sylwi arno.

Yn hytrach na thicio blychau neu fesur plant yn erbyn normau datblygiadol, mae Yasmeen yn datblygu 'straeon bywiog', sef naratifau manwl, disgrifiadol sy'n cipio profiad llawn chwarae plentyn. Mae'r straeon hyn yn canolbwyntio nid yn unig ar yr hyn y mae plentyn yn ei wneud, ond sut maen nhw'n rhyngweithio â'r byd o'u cwmpas.

Mae'r goblygiadau i addysg yn sylweddol. Os caiff galluoedd plant eu hanwybyddu oherwydd nad ydyn nhw'n cyd-fynd â disgwyliadau confensiynol, gall eu datblygiad oedi. Nid yw hynny oherwydd eu bod nhw'n brin o allu, ond oherwydd nad yw eu cryfderau'n cael eu cydnabod.

“Weithiau mae plant Awtistig eisoes yn ymgysylltu â syniadau cymhleth trwy chwarae, fel mathemateg gynnar neu ddatrys problemau, ond mae'n cael ei golli,” meddai Yasmeen. “Yna'n ddiweddarach, maen nhw'n cael eu dysgu'r un cysyniadau mewn ffordd nad yw'n cysylltu â sut maen nhw'n dysgu'n naturiol.”

Mae ei gwaith hefyd yn tynnu sylw at bwysigrwydd cyfathrebu cynnil, sy'n aml yn ddi-eiriau, y ddealltwriaeth a rennir rhwng plant ac addysgwyr a all fod yn anweledig yn hawdd i bobl o'r tu allan.

“Gall fod yn syfrdanol,” meddai hi. “Mae plentyn y gellid ei ddisgrifio fel 'di-eiriau' mewn gwirionedd yn cyfathrebu’n gyson ond mewn ffyrdd nad ydym bob amser yn eu hadnabod.”

Mae ymchwil Yasmeen yn bersonol iawn. Fel academydd Awtistig gydag ADHD a dyslecsia, mae hi'n dod â'i phrofiad ei hun i'w gwaith.

“Yr hyn sy’n fy ysgogi yw bod angen i’r naratif newid,” meddai. “Mae plant awtistig yn haeddu cael eu cryfderau wedi’u cydnabod a’u gwerthfawrogi.”

Y tu hwnt i ystafelloedd dosbarth, mae Yasmeen yn gobeithio y bydd ei gwaith yn cael effaith barhaol ar deuluoedd.

Yn rhy aml, meddai, dywedir wrth rieni beth na all eu plentyn ei wneud. Mae ei hymchwil yn cynnig persbectif gwahanol, un sy'n dathlu gallu, creadigrwydd ac unigoliaeth.

“Pan fydd rhiant yn clywed am ddiwrnod eu plentyn, ni ddylai ddweud 'maen nhw'n hoffi'r sleid' yn unig. Dylai fod yn stori sy'n dangos pwy ydyn nhw, beth maen nhw'n ei archwilio, beth maen nhw'n gallu ei wneud.”

Drwy wneud yr anweledig yn weladwy, nid yn unig y mae gwaith Yasmeen yn ail-lunio meddwl academaidd, mae'n helpu i feithrin dealltwriaeth fwy tosturiol a chywir o fywydau Awtistig.