Martin Parr: ffotograffydd craff ac unigryw Brydeinig

Mae Mark Durden, Athro Emeritws Ffotograffiaeth ym Mhrifysgol De Cymru, yn ysgrifennu yn The Conversation am fywyd a gyrfa'r diweddar Martin Parr, ffotograffydd dogfennol a ffoto-newyddiadurwr a oedd yn adnabyddus am ddal manylion bywyd bob dydd.

Y kitsch, y coegwych, y diflas, y cyffredin, yr arwynebol, y rhad: cofleidiodd a dathlodd Martin Parr – sydd wedi marw yn 73 oed – y cyfan yn ei luniau rhyfeddol.

Wedi'i eni yn Epsom ym 1952 i rieni Methodistaidd dosbarth canol cadarn, roedd plentyndod maestrefol Parr yn cynnwys ymweliadau mynych ei rieni â’r eglwys a diddordeb mawr mewn adaryddiaeth. Roedd yn wyliwr trenau brwd. Cafodd ei ddiddordeb mewn ffotograffiaeth ei ennyn gan ei daid George Parr, ffotograffydd amatur, a threuliodd Parr wyliau ei blentyndod yn Swydd Efrog gydag ef.

"Rwy'n gwneud ffotograffau difrifol wedi'u cuddio fel adloniant," meddai unwaith, ond fe wnaeth rhai yn ei broffesiwn wrthod rhoi’r parch a'r gydnabyddiaeth haeddiannol iddo oherwydd union natur ei ffotograffiaeth.

Roedd ei waith yn cyd-fynd ag elfennau o gelfyddyd bop a'i hobsesiwn â phrynwriaeth, ond yn y byd ffotograffiaeth – yn sicr o fewn y DU – roedd yna rywfaint o snobyddiaeth ddiwylliannol ac anesmwythyd o hyd ynghylch ymgysylltu'n ymwybodol â'r pwnc hwn.

Mae rhan o'r anesmwythyd hwnnw'n ymwneud â sut mae'r kitsch a'r cyffredin, yn sicr ym Mhrydain, wedi'u clymu mewn cwestiynau am chwaeth a dosbarth. Daeth arddangosfa a llyfr Parr, The Last Resort (1983-1986), â chydnabyddiaeth bwysig iddo, gan gynnwys sioe yn Oriel Serpentine Llundain. Ond ochr yn ochr â hyn hefyd cafodd llawer o feirniadaeth am ei bortread llym o bobl dosbarth gweithiol yn treulio eu gwyliau yn New Brighton, Glannau Mersi.

Bywyd mewn lluniau

Wedi'i ysbrydoli gan yr hyn a oedd bryd hynny’n ffotograffiaeth lliw newydd o America a gwaith ffotograffwyr fel Stephen Shore ac William Eggleston, yn ogystal â'r ffotograffydd lliw o Brydain, John Hinde, roedd lluniau Parr yn torri eu cwys eu hunain ac yn wahanol i’r traddodiad ffotograffiaeth ddogfennol du a gwyn, mwy sobr a thywyll, o Brydain.

Gan ddefnyddio dirlawnder lliw tebyg i'r cerdyn post gwyliau haf, aeth Parr yn groes i’w ddelfrydiaeth trwy ganolbwyntio ar olygfeydd o flerwch, yn enwedig trwy luniau'n dangos unigolion yn bwyta - sglodion, cŵn poeth, hufen iâ - gyda'r holl lanast dilynol.

Roedd y traeth a'r pyllau nofio’n orlawn ac yn llawn sbwriel, ac roedd pobl yn edrych fel pe baent yn anymwybodol o'r llanast o'u cwmpas. O ganlyniad, roedd rhai yn ystyried lluniau o'r fath fel rhai a oedd yn cyflwyno gweledigaeth ddiraddiedig o bobl dosbarth gweithiol y gyrchfan glan môr boblogaidd hon yng ngogledd Lloegr. Ond er gwaethaf ei feirniaid, mae The Last Resort wedi aros mewn print ers iddo gael ei gyhoeddi a dyma ei lyfr sy'n gwerthu orau.

Roedd The Cost of Living (1986-1989) yn cynnig gwrthbwynt i The Last Resort, gan ganolbwyntio ar ddiwylliant sy'n cael ei sbarduno fwy gan ymddangosiad ac uchelgais: parth llym y dosbarthiadau canol cyfforddus, a ddangosir trwy bortreadau byw, craff a beirniadol o bobl mewn cynulliadau cymdeithasol, yn siopa neu’n cadw'n heini.

Ar gyfer Small World (1987-1994), roedd ei ffotograffiaeth yn ymdrin â phwnc ehangach teithio ledled y byd. Yn aml, roedd ei ymateb beirniadol a doniol i dwristiaeth yn seiliedig ar ryngweithio ffraeth rhwng y bobl a'r atyniadau yr oeddent wedi dod i'w gweld, ac mae llawer ohonynt yn cario camerâu neu fideos neu'n tynnu lluniau.

Yma, ceir comedi bathetig, wrth i ni deimlo'r bwlch rhwng natur fawreddog yr hyn y mae'r llu wedi dod i'w weld a'r amryw o bethau twristaidd sy'n hidlo'r cyfarfyddiad hwnnw.

Daeth dillad y twristiaid hefyd yn ffocws rheolaidd ac yn bwynt o eironi - fel cefn crys-t melyn gyda'r gair "Bali", a wisgir gan ymwelydd wrth iddynt fyfyrio ar Sagrada Familia Gaudí yn Barcelona, ​​neu ddyn mewn crys haf beiddgar gyda llun o fachlud haul trofannol arno yn y Piazza della Signoria, Fflorens.

Roedd llyfr nodedig a mwyaf arwyddocaol Parr, Common Sense (1999), yn cyfleu gweledigaeth apocalyptaidd o or-ddefnydd dynoliaeth, a gyflwynir trwy ormodedd o ddelweddau, i gyd mewn fformat agos. Mae'n montage gwallgof, fel pe bai'n ailchwarae darnau a dynnwyd o'i holl waith yn y gorffennol, ond gyda dirlawnder lliw cryfach.

Nododd Common Sense hefyd newid yn ffurf y llyfr lluniau yn ei ddefnydd o ddelweddau lle maent yn diferu i ymylon y dudalen drwyddo draw, o'r clawr blaen i'r cefn, a'r unig destun, sef y teitl, yr awdur a'r cyhoeddwr. Roedd Parr wedi bod yn gasglwr angerddol o lyfrau lluniau ers dechrau ei yrfa ac yn ystyried y llyfr lluniau fel y ffordd ddelfrydol o gyflwyno a lledaenu ffotograffau.

Gan gyhoeddi sawl cyfrol o lyfrau lluniau gydag amryw o awduron, mae ei waith yn y maes hwn yn rhan bwysig o'i waddol. Cafodd ei gasgliad o dros 12,000 o lyfrau lluniau ei brynu gan orielau Tate, gyda rhan ohono’n rodd, yn 2017.

Yn 2014, sefydlodd Sefydliad Martin Parr a agorodd fel gofod ffotograffiaeth pwrpasol yn 2017 ym Mryste. Yn ogystal â darparu archif o'i ffotograffiaeth, mae'r sefydliad yn dangos ac yn casglu gwaith ffotograffwyr sy'n canolbwyntio ar Brydain ac Iwerddon. Mae hefyd yn ceisio cefnogi a hyrwyddo ffotograffwyr iau, sy'n dod i'r amlwg.

Wrth deithio'r byd, dechreuodd Parr gael ei lun wedi'i dynnu gan ffotograffwyr stryd a stiwdio lleol, yn ogystal ag mewn bythau lluniau. Mae'r portreadau sy'n deillio o hyn yn ffurfio ei lyfr comic mwyaf, Autoportrait, (2000; ehangwyd a diwygiwyd yn 2016) gyda Parr yn tynnu wynebau sych ymhlith carnifal o hunaniaethau posibl ac eraill a grëwyd ar ei gyfer.

Wedi'i wreiddio mewn angerdd a llawenydd traddodiad portreadu ffotograffig, mae Autoportrait hefyd yn ddogfen bwysig o arferion ffotograffig llai poblogaidd, fel y bwth lluniau gostyngedig, yn ogystal â thystiolaeth i greadigrwydd a dychymygion o eraill.

Mae hefyd yn werth ei gymharu â'r llyfr lluniau cydweithredol Julie Bullard (2025), lle "dogfennodd" Parr senarios yn adlewyrchu dychymygion creadigol rhywun arall, y tro hwn yr artist a'r gwneuthurwr ffilmiau, Nadia Lee Cohen.

Cyflogodd Cohen Parr i dynnu lluniau o dablau a greodd, wrth iddi hi ac aelodau'r teulu chwarae fersiwn ffuglennol o fywyd a marwolaeth y gwarchodwr plant hardd yr oedd yn ei haddoli fel plentyn yn y 1990au.

Roedd ffantasi arddulliedig a dros ben llestri Cohen am fywyd dosbarth gweithiol eisoes wedi'i drwytho ag esthetig nodedig Parr erbyn hyn. Roedd cael ei ofyn i dynnu lluniau o'i phrosiect yn golygu ei fod i bob pwrpas yn tynnu lluniau ohono'i hun hefyd. Fel un o'i brosiectau arwyddocaol olaf, mae'n ymddangos yn ddiweddglo hardd o hurt a chomig i fywyd a gyrfa artistig anghyffredin ac eithriadol.

Ailgyhoeddwyd yr erthygl hon o The Conversation o dan drwydded Creative Commons. Darllenwch yr erthygl wreiddiol.

Barn yr awdur(on) a fynegir yn erthyglau The Conversation ac nid ydynt o reidrwydd yn adlewyrchu barn Prifysgol De Cymru.