Beth mae adroddiad cyfrinachol yn ei ddatgelu am brofion arfau niwclear Prydain – honnodd cyn-filwyr eu bod wedi cael eu niweidio gan y sgil-effeithiau

Dyma Chris Hill, Athro Hanes ym Mhrifysgol De Cymru, a Dr Jonathan Hogg, Uwch Ddarlithydd mewn Hanes yr 20fed Ganrif ym Mhrifysgol Lerpwl, yn ysgrifennu ar gyfer The Conversation ar effaith rhaglen profion niwclear y DU ar gyn-filwyr ledled y wlad.

“Mae’r Weinyddiaeth Amddiffyn wedi mynnu erioed nad oedd hi byth yn bwrw glaw,” meddai Ken McGinley, sylfaenydd Cymdeithas Cyn-filwyr Profion Niwclear Prydain (BNTVA). “Mae’n ddrwg gen i, rydych chi’n gelwyddgwn… roeddwn i yno!”

Rhoddodd McGinley, a oedd yn beiriannydd brenhinol, y cyfweliad hwn ym mis Ionawr 2024, ychydig cyn ei farwolaeth, fel rhan o'n prosiect Hanes Llafar Cyn-filwyr Profion Niwclear Prydain.

Roedd McGinley yn bresennol yn ystod cyfres profion arfau niwclear Grapple, a gynhaliwyd gan y DU ar ynys Kiritimati (a elwir hefyd yn Ynys y Nadolig) yng nghanol y Môr Tawel ddiwedd y 1950au. Ar y pryd, roedd 250 o bentrefwyr yn byw yn yr atol anghysbell hon yn ogystal â miloedd o filwyr Prydeinig.

Ers degawdau, mae llawer o'r rhai a oedd yn bresennol yn ystod y profion arfau niwclear Prydeinig uwchben y ddaear hyn wedi dadlau eu bod wedi cael eu niweidio gan alldafliad ymbelydrol. Sefydlodd McGinley y BNTVA ym 1983 i “ennill cydnabyddiaeth ac iawndal” i’r cyn-filwyr a gymerodd ran mewn profion niwclear Prydeinig ac Americanaidd a glanhau ardaloedd y profion rhwng 1952 a 1965.

Daeth glaw yn symbol allweddol yn eu dadl fel un o'r unig arwyddion pendant o alldafliad yn digwydd. Disgrifiodd y ffisegydd niwclear Syr Joseph Rotblat y cawodydd honedig hyn ar ôl y ffrwydrad fel “glawiad”, ffenomen lle mae cymylau glaw a madarch yn rhyngweithio, gan arwain at halogi diferion glaw gan radioniwclidau niweidiol.

Ym mron pob achos, mae llywodraeth y DU wedi gwadu unrhyw gysylltiad â phroblemau iechyd dilynol oherwydd diffyg tystiolaeth o halogiad ymbelydrol eang. Fodd bynnag, daeth adolygiad o'r dystiolaeth – a ysgrifennwyd yn 2014 gan wyddonwyr llywodraeth anhysbys mewn ymateb i geisiadau rhyddid gwybodaeth – yn hysbys yn ddiweddar gan chwythwyr chwiban.

Mae'n datgelu bod darlleniadau ymbelydredd ar ôl ffrwydrad wedi cynyddu hyd at saith gwaith ar yr ynys, o'i gymharu â'r lefel gefndir arferol. Yn ein barn ni, byddai hyn yn fwy na digon i fodloni'r "amheuaeth resymol" y mae tribiwnlysoedd yn gofyn am i gyn-filwyr dderbyn pensiwn rhyfel oherwydd salwch neu anaf sy'n gysylltiedig â'u gwasanaeth, fel y nodir yng Ngorchymyn Pensiwn Gwasanaethau'r Llynges, y Fyddin a'r Lluoedd Awyr (Anabledd a Marwolaeth).

Mae'r adolygiad hynod gyfrinachol, a ddatgelwyd yn gyhoeddus gyntaf gan bapur newydd y Mirror ar Fawrth 14 2026, hefyd yn cynnwys tystiolaeth newydd o halogiad ymbelydrol pysgod yn nyfroedd yr ynys.

Achosodd gwrthod tystiolaeth cyn-filwyr dro ar ôl tro mewn achosion llys ac apeliadau pensiwn straen a thrawma i lawer. Bu farw'r mwyafrif gan fynnu nad oeddent yn dwyllodrus nac yn anghofus – a'i bod hi wir wedi bwrw glaw tra roeddent yn byw ar Kiritimati.

'Yn ffeithiol anghywir'

Cafodd Kiritimati ei fonitro am alldafliad gan y Weinyddiaeth Amddiffyn (MoD) ar ôl pob ffrwydrad dros yr ynys gyda'r mwyaf ohonynt, Grapple Y, 200 gwaith yn fwy pwerus na'r bom a ollyngwyd ar Hiroshima.

Ym 1993, casglwyd data monitro amgylcheddol yn adroddiad gan dîm yn Sefydliad Arfau Atomig (AWE) y Weinyddiaeth Amddiffyn. Yn adnabyddus fel adroddiad Clare, llywiodd hyn safbwynt swyddogol y DU ar alldafliad: sef, nad oedd unrhyw un wedi digwydd dros ardaloedd poblog a byddai angen i gyn-filwyr brofi fel arall i sicrhau iawndal.

Fodd bynnag, daeth adolygiad 2014 o ddata alldafliad i’r casgliad bod adroddiad Clare yn “anghyflawn ac, mewn rhai achosion, yn ffeithiol anghywir”.

Er i’r adolygiad hwn gael ei drosglwyddo i’r Weinyddiaeth Amddiffyn, fodd bynnag, fe’i cadwyd yn gyfrinach am fwy na degawd. Yn dilyn ei ryddhau, gallai’r goblygiadau cyfreithiol newid popeth. Yn ôl adolygiad 2014: “Gellid defnyddio’r darlleniadau offeryn i herio dilysrwydd datganiadau a wnaed gan y Weinyddiaeth Amddiffyn a llywodraeth y DU ynghylch … alldafliad ar Ynys y Nadolig.”

Mewn dadl ddiweddar yn Nhŷ’r Cyffredin ar y mater, cadarnhaodd gweinidog y DU dros gyn-filwyr a phobl, Louise Sandher-Jones, ei hymrwymiad “i’r cyn-filwyr profion niwclear a’u brwydr dros dryloywder … Maen nhw wedi cael brwydr hir iawn, ac rwy’n cydnabod yn fawr pa mor anodd y mae wedi bod iddyn nhw, ac rwyf am iddyn nhw ddeall fy mod i wedi ymrwymo iddyn nhw.”

Yr hyn a ddatgelir gan Merlin

Y tu ôl i'r llenni, mae rhyddhau deunydd archifol sydd newydd ei ddad-ddosbarthu yng nghronfa ddata Merlin, sydd ar gael i'r cyhoedd, wedi ychwanegu at y galwadau am atebolrwydd y llywodraeth ynghylch y profion niwclear.

Wedi'i lunio gan gyfreithiwr y trysorlys yn ystod achos dosbarth yn erbyn y Weinyddiaeth Amddiffyn rhwng 2009 a 2012, cafodd y gronfa ddata ei storio yn AWE nes i'r newyddiadurwraig a'r awdur Susie Boniface ddarganfod ei bod yn cynnwys gwybodaeth am fonitro meddygol milwyr a phobl Frodorol. Arweiniodd ei gwaith at ei rhyddhau yn 2025.

Gan gipio dros 28,000 o ffeiliau, comisiynwyd Merlin gan y Weinyddiaeth Amddiffyn mewn ymateb i'r hawliadau iawndal a wnaed gan bron i 1,000 o gyn-filwyr o 2009. Mae ei gynnwys yn cynnwys adroddiadau a chyfathrebiadau swyddogol, ffotograffau, mapiau, canllawiau diogelwch a gwybodaeth monitro iechyd. Mae'r clipiau fideo yn cynnwys prawf Grapple X ym mis Tachwedd 1957.

Mae tîm o Brifysgol Lerpwl yn gweithio gyda Boniface a'r grŵp ymgyrchu Labrats International i gatalogio a dadansoddi cynnwys Merlin – gan ei gyfuno â ffynonellau eraill, gan gynnwys tystiolaeth bersonol. Mae ffeiliau a ryddhawyd yn ddiweddar yn dangos alldafliad niwclear yng ngwaddod daear a dŵr glaw yr ynys, a mwy o ymbelydredd yn ei chregyn bylchog.

Mae tystiolaeth hefyd wedi dod i'r amlwg bod gwastraff ymbelydrol yn cael ei ollwng o awyrennau i'r môr oddi ar Queensland ym 1958 a 1959. Er bod dympio gwastraff ymbelydrol yn syndod o gyffredin yn ystod y rhyfel oer, mae'r datguddiad hwn yn codi cwestiynau ynghylch sut y deallwyd a rheolwyd risg a pherygl yn ystod rhaglen brofion niwclear Prydain.

Mae'r ffeiliau hefyd yn dangos gweithwyr heb ddillad amddiffynnol o amgylch pwll plwtoniwm ym Maralinga yn Ne Awstralia, safle saith prawf niwclear atmosfferig Prydeinig yn 1956-57.

Mae datganiadau Merlin wedi atgyfnerthu honiadau a allai fod wedi'u dehongli fel dyfaliadau, nid mor bell yn ôl. Mae'r datganiadau diweddar yn awgrymu bod milwyr ac ynyswyr wedi cael eu hamlygu i alldafliad ymbelydrol – nid yn unig o gawodydd glaw, ond o'r pysgod a fwytawyd ganddynt a'r dŵr a yfwyd ganddynt.

Er y byddai'n anodd profi cysylltiad achosol â chyflyrau iechyd dilynol, credwn ei bod hi'n bryd i lywodraeth y DU gefnogi ymchwiliad cyhoeddus i effaith lawn rhaglen brofi arfau niwclear Prydain.

 

Ailgyhoeddwyd yr erthygl hon o The Conversation o dan drwydded Creative Commons. Darllenwch yr erthygl wreiddiol.

Barn yr awdur/awduron a fynegir yn erthyglau The Conversation ac nid ydynt o reidrwydd yn adlewyrchu barn Prifysgol De Cymru.