Adroddiad yn galw am ymgysylltiad cryfach â Chyn-filwyr Prawf Niwclear wrth lunio polisi

Mae angen ymgysylltiad cryfach gan lunwyr polisi â Chyn-filwyr Prawf Niwclear Prydain i gydnabod eu gwasanaeth a gwella eu lles, yn ôl adroddiad newydd a gyhoeddwyd gan ymchwilwyr ym Mhrifysgol De Cymru a Phrifysgol Lerpwl.

Mae'r prosiect nodedig, Hanes Llafar Cyn-filwyr Prawf Niwclear Prydain, yn dogfennu profiadau personél milwrol a sifil a gymerodd ran mewn gweithrediadau prawf niwclear Prydain rhwng 1952 a 1967.

Nod y prosiect £250,000, a ariennir gan y Swyddfa Materion Cyn-filwyr, yw cydnabod cyn-filwyr prawf yn ffurfiol am eu gwasanaeth yn Awstralia a'r Môr Tawel, ochr yn ochr â'r Fedal Prawf Niwclear ar gyfer personél y DU a'r Gymanwlad.

Nawr yn eu hwythdegau a'u nawdegau, rhannodd cyn-filwyr prawf niwclear Prydain eu hatgofion ar draws 41 o straeon bywyd manwl, o'u gobeithion fel milwyr ifanc i'w myfyrdodau yn ddiweddarach mewn bywyd.

Dywedodd yr Athro Chris Hill, ymchwilydd mewn Hanes yn PDC: “Mae’r adroddiad terfynol yn dogfennu ein rhaglen o gyfweliadau â chyn-filwyr profion niwclear Prydain ac yn egluro sut y mae’r rhain wedi’u datblygu’n adnoddau addysgol, gwefan ryngweithiol, ffilm prosiect, ac archif ar-lein barhaol yn y Llyfrgell Brydeinig.

“Gan dynnu ar ganfyddiadau, dulliau ac allbynnau’r prosiect, mae’r adroddiad hefyd yn cyflwyno cyfres o argymhellion. Y prif rai o’r rhain yw potensial hanes llafar i gryfhau ymgysylltiad llunwyr polisi â chyn-filwyr, yn ogystal â gwella lles cyn-filwyr mewn cyd-destunau personol, cyhoeddus a chymdeithasol.”

Ychwanegodd Dr Jonathan Hogg, uwch ddarlithydd mewn Hanes yr 20fed Ganrif ym Mhrifysgol Lerpwl: “Mae wedi bod yn fraint wirioneddol bod yn rhan o’r prosiect pwysig ac amserol hwn, ac mae dod i adnabod cymaint o gyn-filwyr profion niwclear a’u teuluoedd wedi bod yn arbennig iawn.

“Mae tîm y prosiect wedi gweithio’n galed i greu set o adnoddau a fydd yn sicrhau y bydd straeon a phrofiadau cyn-filwyr profion niwclear yn cael eu cydnabod, eu cofio a’u hastudio am flynyddoedd i ddod. Hoffem ddiolch i bawb a gymerodd ran yn y prosiect.”

Mae adroddiad llawn y prosiect ar gael i'w lawrlwytho yma: An Oral History of British Nuclear Test Veterans - final report

Mae gwefan y prosiect, Lleisiau Cyn-filwyr Prawf Niwclear Prydain, yn rhan o'r archif o straeon bywyd, wedi'i churadu gan National Life Stories, yr elusen hanes llafar yn y Llyfrgell Brydeinig.

Crëwyd ffilm fer, The Greatest Force on Earth, ar gyfer y prosiect gan y gwneuthurwr ffilmiau Sasha Snow, sydd wedi ennill gwobr BAFTA, ac mae'n canolbwyntio ar daith bersonol y peiriannydd brenhinol Frank Bools.

Yn ogystal, mae tîm y prosiect wedi gweithio gyda LABRATS International – grŵp ymgyrchu sy'n ymroddedig i godi ymwybyddiaeth o'r rhaglenni profi Atomig a Niwclear drwy gydol hanes – i ddatblygu pecynnau gwersi y gellir eu lawrlwytho ar gyfer plant ysgol 14 oed a hŷn, sy'n rhan o faes llafur Bagloriaeth Cymru.