Gofodwraig yn tynnu sylw at rôl gynyddol Cymru yn nyfodol archwilio'r gofod

Mae Cymru mewn sefyllfa dda i chwarae rhan gynyddol ddylanwadol yn y sector gofod byd-eang a bydd prifysgolion yn chwarae rhan allweddol yn y datblygiad hwnnw.

Mae hynny yn ôl Dr Meganne Christian, Astronot Ychwanegol ac Uwch Reolwr Archwilio (Masnachol) yn Asiantaeth Ofod y DU (UKSA).

Cyn rhoi darlith arbennig yn Prifysgol De Cymru – pan oedd hi'n canolbwyntio ar ei chyfranogiad yn y rhaglen ofod - eglurodd Dr Christian sut mae'n teimlo y gall Cymru elwa ar ehangu arbenigeddau a chyfleoedd gyrfa sy'n gysylltiedig ag ofod.

Yn ei rôl fel Uwch Reolwr Archwilio yn yr Asiantaeth, mae hi'n gyfrifol am raglenni sy'n cefnogi gweithgaredd dynol mewn orbit isel o amgylch y Ddaear, ar y Lleuad ac ar blaned Mawrth. Mae'r gwaith hwn yn canolbwyntio ar brosiectau sy'n wynebu'r dyfodol, gan gynnwys y newid o'r Orsaf Ofod Ryngwladol (ISS) i genhedlaeth newydd o orsafoedd gofod a weithredir yn fasnachol.

“Bydd y gorsafoedd newydd hyn yn cael eu rhedeg gan gwmnïau yn hytrach nag asiantaethau gofod,” meddai hi.

“Mae’n hanfodol ein bod yn sicrhau bod ymchwilwyr yn parhau i gael mynediad at y cyfleusterau sydd eu hangen arnynt, ac mae prifysgolion yn chwarae rhan enfawr wrth arwain sut olwg dylai fod ar y cyfleusterau hynny.”

Mae portffolio Dr Christian hefyd yn cynnwys goruchwylio rhaglenni niwclear gofod, yn ogystal â phrosiectau sy'n cefnogi lles gofodwyr - megis dyfeisiau ymarfer y genhedlaeth nesaf a gynlluniwyd ar gyfer gorsaf lleuad Gateway sydd ar ddod. 

Dywedodd fod sefydliadau, yng Nghymru, eisoes yn gwthio ffiniau ym maes gweithgynhyrchu ac ymchwil gofod.

“Mae potensial enfawr i brifysgolion a diwydiant Cymru ddylanwadu ar yr hyn sy’n dod nesaf,” meddai Dr Christian. “Wrth i orsafoedd gofod masnachol gael eu datblygu yn y degawd nesaf, bydd prifysgolion yn hanfodol wrth helpu i ddiffinio blaenoriaethau ymchwil, o wyddoniaeth deunyddiau i weithgynhyrchu microdisgyrchiant.”

Ar hyn o bryd mae sector gofod y DU yn cyflogi 50,000 i 60,000 o bobl, a disgwylir i'r nifer hwnnw dyfu. Ac, yn ôl Dr Christian, bydd prifysgolion fel PDC yn chwarae rhan hanfodol wrth hyfforddi'r gweithlu sydd ei angen.

“Lle mae gan brifysgolion ffocws cryf ar ofod - ac mae gan Brifysgol De Cymru hynny’n bendant - dyna lle bydd ein talent yn y dyfodol yn dod,” meddai.

“Ac mae’r sector yn llawer ehangach na dim ond rolau gofodwyr – mae angen arbenigwyr sy’n cwmpasu peirianneg, dylunio, gweithgynhyrchu, ymchwil a datblygu, cefnogi cenhadaeth, data, a llawer mwy. Mae’r cyfleoedd yn ddiddiwedd.”

Mae PDC eisoes yn ymwneud yn helaeth â'r sector gofod yng Nghymru.

Mae PDC yn cyfrannu at y sector gofod yng Nghymru, y DU a byd-eang drwy ymchwil a gydnabyddir yn rhyngwladol mewn ffisioleg gofod dynol ac iechyd gofodwyr, dan arweiniad yr Athro Damian Bailey a'i grŵp ymchwil.

Mae'r gwaith hwn yn archwilio sut mae microdisgyrchiant, hypocsia, a hediadau gofod hirhoedlog yn effeithio ar yr ymennydd, y system gardiofasgwlaidd a pherfformiad dynol, gan lywio diogelwch gofodwyr a chynllunio teithiau i'r gofod. 

Drwy ymgysylltu ag ymchwil biofeddygol gofod yn y DU, Ewrop, ac yn rhyngwladol ehangach, a chymryd rhan mewn arbrofion sy'n gysylltiedig â'r gofod, mae PDC yn cryfhau presenoldeb Cymru mewn archwilio gofod dynol ac yn ategu galluoedd ehangach y genedl mewn arsylwi'r Ddaear, cyfathrebu lloeren ac uwch synhwyro. 

Ym mis Tachwedd daeth PDC yn bartner mewn prosiect gwerth £2 filiwn, sy'n un o 17 i rannu miliynau o bunnoedd o gyllid gan Asiantaeth Ofod y DU i yrru'r don nesaf o arloesi gofod. Bydd y buddsoddiad hwn yn cyflymu technolegau arloesol, yn hybu masnacheiddio ac yn atgyfnerthu arweinyddiaeth fyd-eang y DU yn y gofod.

Bydd y prosiect sy'n cynnwys PDC yn gweld partneriaeth yn datblygu gyda dau gwmni preifat - B2Space Ltd a SuperSharp Space Systems - i greu system arsylwi'r Ddaear dan arweiniad y DU gan ddefnyddio platfformau uchder uchel gyda synwyryddion datblygedig, cysylltedd satcom a deallusrwydd artiffisial ar fwrdd.

Yna, ym mis Rhagfyr, daeth y Brifysgol yn un o chwe ymgeisydd a lwyddodd i sicrhau cyllid o £247,000 o dan Gronfa Catalydd Clwstwr Gofod Cymru – gan arwain ar un prosiect, a hefyd bod yn rhan o ddau gais arall mewn cydweithrediad â Chynllun Addysg Beirianneg Cymru (EESW) ac Excelerate Technology Ltd.

Gan gyflawni prosiectau a amlinellwyd yn Cymru: Gwlad Ofod Gynaliadwy - strategaeth ofod Cymru , a gyhoeddwyd yn 2022, bydd y prosiect dan arweiniad PDC - 'Cyflwyniad i'r Gofod: Ysbrydoli ymwybyddiaeth a Sgiliau ar gyfer Gweithlu Dyfodol Cymru' - yn cynnig rhaglen DPP i godi ymwybyddiaeth o bwysigrwydd cynyddol y sector gofod a'r ystod eang o gyfleoedd y mae'n eu cynnig.

Bydd prosiect partneriaeth EESW yn gweld prosiect allgymorth STEM yn gweithio gyda 200 o ddisgyblion ledled Cymru ar adeiladu lloerennau Cube, tra bydd y gwaith gydag Excelerate Technology Ltd yn darparu astudiaeth ddichonoldeb ar atebion cysylltedd cynaliadwy ac ymarferol ar gyfer darparwyr meddygol a gofal iechyd gwledig yng Nghymru, gan gynnwys ymgysylltu â phortffolio ehangach o ddarparwyr gofal iechyd.

Mae myfyrwyr PDC hefyd yn ymwneud ag ymchwil drwy Gymdeithas Rocedi’r Brifysgol. Gyda myfyrwyr o nifer o arbenigeddau, mae aelodau’r Gymdeithas wedi dylunio, adeiladu, lansio ac adfer nifer o rocedi yn llwyddiannus, wedi ennill pencampwriaethau rocedi cenedlaethol yn erbyn prifysgolion eraill, ac wedi cael eu cydnabod am weithgareddau allgymorth sy’n hyrwyddo datblygiad STEM a pheirianneg ofod yng Nghymru.

Y llynedd, enillodd Tîm Rocedi PDC ddwy wobr genedlaethol dan arweiniad y fyfyrwraig Meistr Emily Creedy a gyda chanllawiau gan Dr Phil Charlesworth.

Dywedodd Dr Leshan Uggalla, sy'n Uwch Ddarlithydd ac yn arweinydd ymchwil Technolegau Gofod yn PDC, fod y cyfleoedd mewn addysg a busnes sydd ar gael gan y sector gofod yn anhygoel.

“Nid yw gofod bellach yn allu ‘da i’w gael’ - mae’n allu ‘rhaid ei gael’. Mae gwasanaethau lloeren yn cyfrannu bron i 20% o gynnyrch domestig gros y DU ac yn rhan o’n seilwaith cenedlaethol hanfodol. Gyda thwf blynyddol cynaliadwy o tua 8–9% yn ystod y blynyddoedd diwethaf a galw cynyddol am sgiliau technegol lefel uchel, mae’r sector yn cyflwyno cyfleoedd aruthrol i’r genhedlaeth nesaf,” meddai.

“Rhagwelir y bydd economi gofod y byd yn agos at £1.3 triliwn neu fwy erbyn 2035 a bydd yn dod yn elfen hyd yn oed yn fwy hanfodol ar draws sawl agwedd ar fywyd dynol nag ydyw heddiw, gan adlewyrchu ei phwysigrwydd cynyddol i’r economi, diogelwch cenedlaethol a bywyd bob dydd.

“Yn PDC, rydym yn arwain y ffordd o ran helpu i ddatblygu’r sector hwn, a bydd y pedwar prosiect a ariennir gan Asiantaeth Ofod y DU yr ydym yn rhan ohonynt ar hyn o bryd, ymhlith llawer o rai eraill, yn ein gweld yn gweithio gydag arbenigwyr allanol nid yn unig ar ddarparu technolegau trawsnewidiol, ond hefyd ar roi gwell dealltwriaeth i’r rhai sy’n rhan o’r sector ar hyn o bryd, neu a fydd yn y dyfodol, o’r posibiliadau sydd ar gael.

“Bydd y rhain yn arwain at lawer mwy o swyddi hynod fedrus, yn sbarduno arloesedd ac yn darparu manteision i bobl a’r busnesau maen nhw’n eu rhedeg neu’n gweithio ynddyn nhw. Mae’n gyfnod cyffrous iawn i fod yn rhan o’r sector sy’n ehangu’n gyflym hwn.”

“Yn PDC, rydym yn falch o’n taith, o’n treftadaeth mewn mwyngloddio i gyfrannu’n weithredol at y sector gofod ac at Strategaeth Ofod Cymru nawr.

“Rydym yn helpu i greu’r genhedlaeth nesaf o beirianwyr gofod, gwyddonwyr, arweinwyr polisi ac arloeswyr yma yng Nghymru, gan feithrin sgiliau, cryfhau galluoedd a chefnogi twf cynaliadwy hirdymor y sector gofod ar draws y genedl ac o amgylch y byd.”