Sut y cryfhaodd diwygiadau ariannol ar ôl 2008 gewri bancio Prydain yn dawel

Mae Dr Donald Amuah a Dr Chibuzo Amadi, darlithwyr mewn Cyfrifeg a Chyllid ym Mhrifysgol De Cymru, yn ysgrifennu ar gyfer The Conversation ar sut y gwnaeth effaith argyfwng ariannol byd-eang 2008 mewn gwirionedd helpu banciau yn y DU.

Pan darodd yr argyfwng ariannol byd-eang yn 2008, cwympodd banciau ledled y byd neu daethant yn agos at hynny. Gorfodwyd llywodraethau i ymyrryd gyda biliynau o bunnoedd o arian cyhoeddus i atal y system rhag dymchwel.

Mewn ymateb, addawodd rheoleiddwyr newid. Yn y DU, atgyfnerthwyd y diwygiadau hyn drwy glustnodi, a oedd yn gwahanu bancio manwerthu bob dydd oddi wrth weithgareddau buddsoddi mwy peryglus. Roedd y nod yn syml: amddiffyn y cyhoedd.

Mae ein hymchwil diweddaraf yn edrych ar yr hyn a ddigwyddodd nesaf mewn gwirionedd. Gan ddefnyddio mwy nag 20 mlynedd o ddata, fe wnaethom astudio sut yr effeithiodd y rheolau ôl-argyfwng hyn ar bedwar banc manwerthu mwyaf y DU: HSBC, Barclays, Lloyds Banking Group a NatWest Group. Mewn system a ddominyddir gan lond llaw o sefydliadau mawr, mae cwestiwn dyfnach. Os gwnaethpwyd banciau’n fwy diogel ac yn gyfoethocach gan reoleiddio, pwy a elwodd mewn gwirionedd?

Ar ôl 2008, fe wnaeth rheoleiddwyr fynd i'r afael â chymryd risgiau gormodol. Tynhawyd rheolau cyfalaf, gan orfodi banciau i ddibynnu mwy ar eu harian eu hunain. Roedd rheolau hylifedd yn ei gwneud yn ofynnol iddynt ddal digon o arian parod ac asedau diogel i oroesi ergydion sydyn.

Gweithiodd y newidiadau hyn. Mae'r system bellach yn llawer mwy gwydn nag yr oedd cyn y cwymp. Ond daeth ar gost cystadleuaeth yn y farchnad fancio – ac felly i ddefnyddwyr.

Gwellodd lefelau cyfalaf uwch broffidioldeb yn gyson yn y banciau mwyaf. Mewn termau plaen, roedd cael eu gorfodi i ddal mwy o'u harian eu hunain yn gwneud iddyn nhw edrych yn fwy diogel i fuddsoddwyr a benthycwyr. Gostyngodd hynny eu costau ariannu a rhoi hwb i elw.

Cafodd rheolau hylifedd effaith wannach ar elw cyffredinol, ond fe wnaethant gynyddu ffiniau llog, sef y bwlch rhwng yr hyn y mae banciau'n ei dalu i gynilwyr a'r hyn y maent yn ei godi ar fenthycwyr. Mewn geiriau eraill, nid sefydlogi'r banciau mawr yn unig a wnaeth rheoleiddio, fe wnaeth eu cryfhau.

Fe wnaethon ni hefyd ganfod nad oedd cynhyrchiant wedi gwella fawr ddim dros amser. Pan syrthiodd effeithlonrwydd – yn ystod yr argyfwng ariannol ac eto yn ystod pandemig COVID – roedd hynny’n bennaf oherwydd problemau gweithredol, nid diffyg technoleg. Roedd adennill yn dibynnu ar atebion rheoli mewnol yn hytrach nag arloesi.

Mae ein canfyddiadau’n bwysig oherwydd bod marchnad fancio’r DU eisoes wedi’i chanoli’n fawr. Gall sefydliadau mawr ledaenu cost cydymffurfio ar draws mantolenni enfawr. Mae ganddynt ffrydiau incwm amrywiol a mynediad at gyllid byd-eang, ond nid felly banciau a chymdeithasau adeiladu llai.

I herwyr, mae costau sefydlog rheoleiddio yn brathu’n llawer caletach. Mae gofynion adrodd uwch, byfferau cyfalaf a rheolau hylifedd yn cyfyngu ar eu gallu i dyfu, buddsoddi neu gystadlu ar bris. Y canlyniad yw bod diwygiadau a gynlluniwyd i wneud y system yn fwy diogel hefyd wedi codi rhwystrau i fynediad.

Felly, atgyfnerthodd rheoleiddio ar ôl yr argyfwng oruchafiaeth y chwaraewyr mwyaf. Daeth pŵer y farchnad HSBC, Barclays, Lloyds a NatWest  yn fwy di-syfl, nid yn wan. Daeth sefydlogrwydd ar gost cystadleuaeth.

Beth mae hyn yn ei olygu i gwsmeriaid

Gallwch weld yr effeithiau ar y stryd fawr. Mae nifer fach o fanciau mawr bellach yn dominyddu bancio bob dydd. Mae cyfraddau morgais, cynhyrchion cynilo a chyfrifon cyfredol yn edrych yn hynod debyg ar draws darparwyr. Mae cau canghennau wedi cyflymu, tra bod mynediad at wasanaethau wyneb yn wyneb wedi crebachu, yn enwedig y tu allan i ddinasoedd mawr.

Er gwaethaf elw cynyddol yn y banciau mwyaf, nid yw'r gwasanaeth wedi gwella'n sylweddol i lawer o gwsmeriaid. Gyda llai o bwysau cystadleuol, nid oes llawer o gymhelliant i dorri ffioedd, codi cyfraddau cynilo neu arloesi. Yn yr ystyr hwn, efallai bod defnyddwyr wedi talu'n anuniongyrchol am sefydlogrwydd, trwy lai o ddewisiadau a llai o amrywiaeth, yn enwedig mewn cymunedau llai.

Mae diwygiadau ar ôl yr argyfwng wedi darparu system fancio fwy diogel, ac mae hynny'n bwysig. Mae blaendaliadau wedi'u diogelu'n well. Mae gwasanaethau hanfodol yn fwy diogel. Ond mae ein hymchwil yn tynnu sylw at gyfaddawd anodd.

Gwellodd rheolau cyfalaf wydnwch heb niwed parhaol i broffidioldeb nac effeithlonrwydd. Mae rheolau hylifedd yn parhau i fod yn hanfodol, ond efallai y bydd angen calibradu gofalus er mwyn osgoi cyfyngu'n ddiangen ar fenthyca.

Yn fwy cyffredinol, ni all rheoleiddio ar ei ben ei hun ddarparu sector bancio iach. Mae perfformiad hirdymor yn dibynnu ar well rheolaeth costau, rheoli risg cryfach a safonau benthyca gwell.

Mae'r materion hyn wrth wraidd y ddadl bolisi heddiw, gan gynnwys penderfyniad diweddar Banc Lloegr i dorri gofynion cyfalaf. Er ei fod wedi'i fwriadu i hybu benthyca a thwf, mae rhai beirniaid yn dadlau ei fod yn fwy tebygol o danio taliadau i gyfranddalwyr na chynyddu'r cyflenwad credyd. Mae ein canfyddiadau'n cefnogi'r pryderon hynny.

Ymddengys bod y DU wedi cyfnewid amrywiaeth am sefydlogrwydd. Ond nid gwanhau gwydnwch banciau yw'r ateb. Os yw llunwyr polisi eisiau benthyca cryfach a chanlyniadau gwell i gwsmeriaid, dylent ganolbwyntio ar annog ailfuddsoddi, gwella effeithlonrwydd a chryfhau cystadleuaeth, nid dim ond ei gwneud hi'n haws i fanciau sydd eisoes y rhai cryfaf ddychwelyd arian parod i fuddsoddwyr.

Mae gwers y 15 mlynedd diwethaf yn glir. Gall rheoleiddio wneud banciau'n fwy diogel. Ond oni bai ei fod wedi'i gynllunio gyda phŵer y farchnad mewn golwg, gall hefyd wneud y chwaraewyr mwyaf hyd yn oed yn fwy.

Ailgyhoeddwyd yr erthygl hon o The Conversation  o dan drwydded Creative Commons. Darllenwch yr erthygl wreiddiol.

Barn yr awdur(on) yw'r rhai a fynegir yn erthyglau The Conversation ac nid ydynt o reidrwydd yn adlewyrchu barn Prifysgol De Cymru.