Mae pobl ifanc ymhlith y rhai sydd fwyaf mewn perygl o gael eu stelcio – ond nid yw llawer yn ei adnabod

Mae'r Athro Cyswllt Sarah Wallace a Dr Sophia Kier-Byfield yn ysgrifennu ar gyfer The Conversation ar eu hymchwil a gyhoeddwyd yn ddiweddar, i ddealltwriaeth pobl ifanc o ymddygiad stelcio.

Mewn bywyd bob dydd, mae pobl yn aml yn cellwair am “stelcio” rhywun ar gyfryngau cymdeithasol, neu’n disgrifio ymddygiad rhywun fel rhywbeth sy’n debyg i “stelcian”. Ond gall y defnyddiau achlysurol hyn o’r gair gymylu realiti stelcio fel trosedd ddifrifol.

Yn ôl Arolwg Troseddau Cymru a Lloegr, profodd tua 1.4 miliwn o bobl 16 oed a throsodd stelcio yn y flwyddyn a ddaeth i ben ym mis Mawrth 2025. Ac eto mae ein hymchwil ddiweddar yn awgrymu nad yw pobl ifanc o bosibl yn adnabod beth yw stelcio, yn enwedig pan ddaw gan rywun maen nhw'n ei adnabod.

Mae stelcio yn codi mewn llawer o achosion o gam-drin domestig, ac mae'n aml yn bresennol yn y cyfnod cyn lladdiad domestig. Mae Gwasanaeth Erlyn y Goron (CPS) wedi nodi’r lefelau uchaf erioed o droseddau stelcio yn cael cyhuddiad. Mae'r cynnydd mewn achosion yn rhannol oherwydd gwell ymwybyddiaeth o beth yw stelcio.

Mae'r dirwedd gyfreithiol o amgylch stelcio ar adeg o newid, gydag amddiffyniadau newydd, adolygiad o sut mae'r heddlu'n ymateb i achosion, a chynllun gweithredu stelcio ar y gweill yn y CPS, i wella’r dulliau o adnabod achosion o stelcio.

Pam mae stelcio yn aml yn cael ei gamddeall?

Mae stelcio yn drosedd gymhleth. Mewn llawer o'r canllawiau, mae'r term "stelcio" wedi'i grwpio ynghyd ag "aflonyddwch", sy'n adlewyrchu'r fframwaith cyfreithiol presennol o dan Ddeddf Diogelu Rhyddidau 2012.

Y prif wahaniaeth yw bod stelcio yn cynnwys obsesiwn ag unigolyn, a bod yr ymddygiad obsesiynol yn achosi ofn neu ofid. Ond mae tystiolaeth o ddryswch ynghylch achosion yn ymarferol.

Mae'r newid o stelcio “ac” aflonyddwch i stelcio “neu” aflonyddwch yng ngeiriad ymgynghoriad presennol y Coleg Plismona yn cynrychioli esblygiad pwysig tuag at ystyried yr ymddygiad hwn fel un gwahanol a nodi sut y caiff ei drin.

Mae technoleg hefyd wedi trawsnewid sut beth y gall stelcio fod. Nid oes angen i unigolyn ddilyn rhywun adref nac aros y tu allan i'w gweithle mwyach. Gellir defnyddio cyfryngau cymdeithasol, rhannu lleoliad, apiau negeseuon a chyfrifon ar-lein ffug i fonitro symudiadau, perthnasoedd a gweithgareddau rhywun.

Mae ymchwil yn awgrymu bod y mathau hyn o seiber-stelcio yn dod yn fwy cyffredin, yn enwedig ymhlith grwpiau oedran iau. Ond nid yw pobl ifanc o reidrwydd yn eu hadnabod fel stelcio.

Mae'r ansicrwydd hwnnw'n ddealladwy. Mae technoleg ddigidol wedi pylu ffiniau mewn ffyrdd nad oedd yn rhaid i genedlaethau blaenorol eu llywio. Gall cysylltiad cyson ar-lein wneud i ymddygiad ymwthiol ymddangos yn gyffredin, hyd yn oed pan fydd yn croesi i stelcio.

Ar gyfer ein hymchwil, fe wnaethon ni siarad ag 84 o bobl ifanc rhwng 16 a 24 oed mewn gweithdai ledled Cymru. Fe wnaethon ni ganfod, er bod llawer yn gallu adnabod ymddygiad stelcio unigol, fod eu darlun cyffredinol o sut beth y gall stelcio fod yn aml yn anghyflawn.

Roedd cyfranogwyr yn cysylltu stelcio ag ymddygiad fel dilyn rhywun, creu cyfrifon cyfryngau cymdeithasol ffug, monitro gweithgarwch ar-lein rhywun, tynnu lluniau heb ganiatâd, cysylltu â rhywun dro ar ôl tro neu wrthod eu gadael ar eu pennau eu hunain.

Ond pan wnaethon nhw ddisgrifio'r unigolyn roedden nhw'n ei ddychmygu fel stelciwr, roedd llawer yn dychmygu dieithryn. Roedd yn rhywun "frawychus", yn droseddwr rhyw, yn "pedo" neu'n ddyn yn llechu mewn lôn dywyll. Roedd llawer llai yn cydnabod bod stelcio yn aml yn cael ei gyflawni gan rywun y mae'r dioddefwr eisoes yn ei adnabod. Dywedodd sawl unigolyn ifanc wrthym y byddent yn llai tebygol o adnabod stelcio pe bai'n cael ei gyflawni gan rywun roeddent yn ei weld bob dydd, fel cyd-ddisgybl.

Roedd y canfyddiad hwnnw’n sefyll allan i ni. Mae diwylliant poblogaidd wedi portreadu stelcwyr fel dieithriaid dirgel ers tro byd. Mewn gwirionedd, mae stelcio yn aml yn cael ei gyflawni gan bartneriaid presennol neu gynbartneriaid, yn gydnabod neu’n bobl sydd eisoes yn adnabyddus i’r dioddefwr, yn ogystal â dieithriaid. Pan nad yw pobl ifanc yn cydnabod hynny, gallant anwybyddu arwyddion rhybudd, oedi cyn ceisio cymorth neu’n syml, dderbyn bod ymddygiad rheolaethol yn rhan o berthnasoedd modern.

Datgelodd y trafodaethau hefyd ansicrwydd ynghylch ceisio cymorth. Nid oedd rhai pobl ifanc yn hyderus y byddent yn siarad â rhywun am bryderon, neu y byddai'r cymorth y byddent yn ei gael yn gwneud unrhyw wahaniaeth. Roedd diffyg ymwybyddiaeth gyffredinol o wasanaethau arbenigol a allai helpu gyda stelcio.

Addysg well

Efallai mai'r neges gliriaf gan y bobl ifanc y siaradom â nhw oedd yr hyn yr oeddent am ei weld yn digwydd nesaf. Roeddent eisiau mwy o addysg am stelcio, fel beth ydyw, sut i'w adnabod, sut mae'n wahanol i ymddygiad niweidiol arall a ble i gael cymorth. Roeddent hefyd eisiau mwy o eglurder ar y derminoleg a ddefnyddir i ddisgrifio stelcio.

Roedden nhw eisiau i addysg fod mewn sawl fformat, yn ddigidol ac wyneb yn wyneb. Mewn geiriau eraill, roedden nhw eisiau dull amrywiol, a gefnogir gan ganfyddiadau astudiaethau eraill ynghylch yr hyn sy'n gweithio.

Roedd nifer o bobl ifanc wedi derbyn addysg gyfyngedig iawn neu ddim addysg o gwbl ar stelcio, er gwaethaf y ffaith eu bod yn un o'r grwpiau oedran sydd fwyaf mewn perygl. Dylai sgyrsiau am berthnasoedd a diogelwch gynnwys stelcio ochr yn ochr â rheolaeth drwy orfodaeth, caniatâd a bod yn weithredol ar-lein, yn hytrach na'i drin fel mater sy'n effeithio ar oedolion yn unig. Mae angen i athrawon, gweithwyr ieuenctid, staff prifysgol, swyddogion heddlu, rhieni a gofalwyr hefyd fod â'r hyder i adnabod stelcio ac ymateb yn briodol pan fydd pobl ifanc yn codi pryderon.

Os yw cymdeithas eisiau atal stelcio, ni all aros nes bod pobl ifanc yn ei brofi cyn siarad amdano. Mae adnabod yr arwyddion cynnar, deall sut mae ymddygiad stelcio yn esblygu a gwrando ar brofiadau pobl ifanc i gyd yn hanfodol os yw atal am ddal i fyny â'r realiti maen nhw'n ei hwynebu.

Mae'r erthygl hon wedi’i hailgyhoeddi o The Conversation o dan drwydded Creative Commons. Darllenwch yr erthygl wreiddiol.

Barn yr awdur(on) yw’r hyn a fynegir yn erthyglau The Conversation ac nid ydynt o reidrwydd yn adlewyrchu barn Prifysgol De Cymru.