Diwrnod Iechyd Meddwl y Byd | Ymchwilydd PhD yn taflu goleuni ar effaith gudd celcio ar blant

Mae myfyriwr PhD seicoleg ym Mhrifysgol De Cymru (PDC) yn galw am fwy o ddealltwriaeth o brofiadau plant sy'n byw mewn cartrefi sydd wedi’u celcio, wrth iddi ymchwilio i sut y gall ymddygiad celcio effeithio ar ddatblygiad a lles plentyndod.

Mae Jenny Quinn yn archwilio'r hyn y mae'n ei ddisgrifio fel bwlch sylweddol mewn ymchwil bresennol trwy ei hastudiaeth, 'The Cost of Clutter'. Er bod llawer o'r dystiolaeth bresennol yn canolbwyntio ar y person sy'n profi anhwylder celcio, mae gwaith Jenny yn ceisio deall realiti beunyddiol plant sy'n tyfu i fyny yn yr amgylcheddau hyn.

Mae Jenny wedi treulio dros 25 mlynedd yn gweithio gyda phlant a theuluoedd mewn ysgolion a lleoliadau ymddygiad cymhleth. Dechreuodd ei thaith ymchwil yn annisgwyliadwy wrth weithio mewn un o’r ysgolion yma. Ar ôl i ddisgybl redeg adref yn ystod y diwrnod ysgol, gwnaeth Jenny ei ddilyn i sicrhau ei fod yn ddiogel a dyma hi yn cael mynediad at eiddo wedi’i gelcio am y tro cyntaf.

"Roedd yr effaith arnaf yn ddwfn," meddai. "Roeddwn i'n teimlo'n glawstroffobig ac yn anghysurus am ddyddiau wedyn. Roeddwn i'n meddwl, os dyna’r effaith mae treulio 20 munud yn yr amgylchedd hwnnw wedi cael arnaf, pa effaith oedd yn ei gael ar y plentyn oedd yn byw yno bob dydd?"

Yn methu anwybyddu'r cwestiynau a gododd o’r profiad, gadawodd Jenny ei rôl a dechreuodd wirfoddoli gyda theuluoedd yn y gymuned, gan gael mewnwelediad uniongyrchol i ystod eang o amgylcheddau cartref. Dros amser, sylwodd ar batrymau ailadroddus a wnaeth datblygu diddordeb yn y berthynas rhwng mannau byw gorlawn a phrofiadau plant.

Mae Jenny yng nghamau cynnar ei hymchwil ond mae wedi darganfod, er bod y peryglon corfforol sy'n gysylltiedig â chelcio difrifol yn cael eu cydnabod yn dda, gan gynnwys risgiau tân ac amodau byw anniogel, mae llawer llai yn hysbys am yr effaith seicolegol ar blant.

"Rydyn ni'n gwybod bod oedolion sydd wedi tyfu i fyny mewn amgylcheddau wedi'u celcio yn aml yn adrodd gorbryder, iselder, trawma, a theimladau o gywilydd," meddai. "Yr hyn nad ydym yn ei wybod yw sut yn union y mae'r profiadau hynny'n cael eu hymgorffori yn ystod plentyndod oherwydd nad oes unrhyw un wedi gofyn i blant yn uniongyrchol am eu profiadau."

Mae Jenny yn credu y gall plant sy'n byw mewn cartrefi wedi'u celcio wynebu heriau sy'n ymestyn y tu hwnt i ddiogelwch corfforol. Gall y rhain gynnwys preifatrwydd cyfyngedig, anawsterau cynnal hylendid personol, problemau cwblhau gwaith ysgol, ynysu cymdeithasol, a bod yn fwy agored i niwed, megis bwlio.

Mae ganddi ddiddordeb arbennig mewn deall sut mae'r profiadau hyn yn wahanol ar draws cyfnodau plentyndod, o'r blynyddoedd cynnar i'r glasoed, ac a allai cymorth cynharach helpu i atal anawsterau iechyd meddwl hirdymor.

Fel rhan o'i gwaith, mae Jenny hefyd yn archwilio sut mae gwasanaethau cyhoeddus yn ymateb i gelcio. Roedd hi’n gydawdur astudiaeth a gyhoeddwyd yn ddiweddar ar brofiadau swyddogion tai ac yn dadlau bod gweithwyr proffesiynol ar draws asiantaethau, gan gynnwys addysg, iechyd, tai, gofal cymdeithasol, a gwasanaethau brys, yn aml heb fframwaith cyson ar gyfer nodi ac ymateb i anghenion plant sy'n byw yn yr amgylcheddau hyn.

Yn y pen draw, mae'n gobeithio y bydd ei hymchwil yn cyfrannu at ddatblygu fframwaith asesu a rennir sy'n helpu sefydliadau i ddeall profiadau teuluoedd ac ymateb yn fwy effeithiol.

Yn bwysig, mae Jenny yn pwysleisio bod rhaid i unrhyw gefnogaeth fod wedi'i wreiddio mewn tosturi yn hytrach na bai.

"Mae'r rhain yn deuluoedd sy'n byw gyda chyflwr iechyd meddwl," meddai. "Nid yw hyn yn ymwneud â digalonni rhieni. Mae'n ymwneud â chydnabod y gallai plant hefyd fod angen cymorth a gwneud yn siŵr bod gennym y fframweithiau cywir ar waith i helpu teuluoedd cyfan."

I Jenny, mae Diwrnod Iechyd Meddwl y Byd yn rhoi cyfle i godi ymwybyddiaeth o'r effaith gudd y gall celcio ei chael ar blant a theuluoedd.

"Mae angen i ni ddechrau'r sgwrs," meddai. "Y cam cyntaf yw deall beth sy'n digwydd i blant a gwrando ar eu lleisiau. Dim ond wedyn y gallwn ni adeiladu'r gefnogaeth sydd ei angen arnynt."