Ymchwil yn tynnu sylw at yr angen brys am wasanaethau arbenigol ar gyfer cetamin wrth i niwed ymhlith pobl ifanc gynyddu
16 Tachwedd, 2026
Mae astudiaeth dan arweiniad ymchwilwyr ym Mhrifysgol De Cymru (PDC) wedi tynnu sylw at effaith gynyddol dibyniaeth ar getamin ar bobl ifanc ac wedi galw am wella argaeledd gwasanaethau triniaeth a chanllawiau i gefnogi'r rhai yr effeithir arnynt.
Mae'r ymchwil, a gynhaliwyd mewn partneriaeth â'r gwasanaeth triniaeth cyffuriau ac alcohol Kaleidoscope, yn gwerthuso'r rhaglen dadwenwyno ac adsefydlu arbenigol ar gyfer cetamin yn Birchwood House, canolfan driniaeth breswyl yng Nghilgwri. Cyfwelodd ymchwilwyr â defnyddwyr gwasanaeth, casglu barn gan weithwyr proffesiynol gofal iechyd, a dadansoddi cofnodion achos dienw er mwyn deall yn well brofiadau ac anghenion pobl sy'n ceisio cymorth ar gyfer dibyniaeth ar getamin.
Daw'r astudiaeth yng nghanol pryder cynyddol am y defnydd o getamin yn y DU. Mae ffigyrau cenedlaethol yn dangos bod nifer y bobl sy'n dechrau triniaeth ar gyfer problemau sy'n gysylltiedig â chetamin wedi cynyddu'n sylweddol dros y degawd diwethaf, tra bod adroddiadau o farwolaethau sy'n gysylltiedig â chetamin a chymhlethdodau iechyd difrifol hefyd yn cynyddu. Mae sylw diweddar yn y cyfryngau wedi tynnu sylw at niferoedd cynyddol o bobl ifanc sy'n cyflwyno i wasanaethau arbenigol gyda difrod difrifol i'r bledren sy'n gysylltiedig â defnydd hirdymor o getamin.
Dan arweiniad Dr Darren Quelch, Uwch Gymrawd Ymchwil PDC, canfu'r astudiaeth fod llawer o gyfranogwyr wedi dechrau defnyddio cetamin yng nghanol eu harddegau, yn aml heb fawr o ymwybyddiaeth o'r niwed corfforol a seicolegol difrifol sy'n gysylltiedig â defnydd hirdymor.
Disgrifiodd cyfranogwyr cetamin fel rhywbeth rhad, hawdd cael gafael arno, ac a oedd, i ddechrau, yn cael ei ystyried yn llai niweidiol na sylweddau anghyfreithlon eraill. Canfu ymchwilwyr y gallai defnydd achlysurol gynyddu'n gyflym i batrymau defnydd dibynnol sy'n gysylltiedig â phoen difrifol, niwed i'r bledren, problemau gastroberfeddol, anawsterau iechyd meddwl, ac aflonyddwch sylweddol ar fywyd a lles bob dydd.
Tynnodd yr adroddiad sylw hefyd at yr angen i godi ymwybyddiaeth o niweidiau sy'n gysylltiedig â chetamin ac opsiynau triniaeth effeithiol ymhlith gweithwyr gofal iechyd proffesiynol. Adroddodd llawer o gyfranogwyr eu bod wedi cael diagnosis anghywir neu eu bod wedi cael cyfarwyddyd i roi'r gorau i ddefnyddio'r cyffur heb dderbyn cymorth arbenigol.
Dywedodd Dr Darren Quelch: "Yr hyn a oedd yn drawiadol o'r ymchwil hon oedd pa mor gyflym y gallai defnyddio cetamin datblygu o ddefnydd hamdden achlysurol i ddibyniaeth ddifrifol ynghyd â phroblemau iechyd cymhleth. Roedd llawer o’r bobl y siaradom â nhw yn profi poen llethol, niwed i’r bledren, ac effaith sylweddol ar eu lles meddyliol cyn iddynt allu cael mynediad at gymorth arbenigol.
"Roedd defnyddwyr gwasanaeth a gweithwyr gofal iechyd proffesiynol yn unedig wrth gydnabod bod anhwylder defnyddio cetamin yn cyflwyno heriau unigryw sy'n wahanol i anhwylderau defnyddio sylweddau eraill. Mae angen brys i wella ymwybyddiaeth o niwed sy'n gysylltiedig â chetamin a datblygu gwasanaethau triniaeth sy'n seiliedig ar dystiolaeth."
Canfu'r astudiaeth gefnogaeth gref i'r gofal a ddarperir yn Birchwood House, gyda defnyddwyr gwasanaeth yn canmol gwybodaeth arbenigol y staff, yr amgylchedd triniaeth strwythuredig a'r cymorth cymheiriaid sydd ar gael yn ystod dadwenwyno ac adsefydlu. Fodd bynnag, nododd ymchwilwyr sawl her ar draws y system, gan gynnwys mynediad cyfyngedig at wasanaethau adsefydlu arbenigol, prosesau atgyfeirio anghyson, a diffyg canllawiau clinigol cenedlaethol ar gyfer rheoli dibyniaeth ar getamin.
Ymhlith argymhellion yr adroddiad mae datblygu canllawiau cenedlaethol ar gyfer dadwenwyno ac adsefydlu cetamin, mwy o waith addysg ac atal mewn ysgolion a phrifysgolion, mwy o hyfforddiant ymwybyddiaeth i weithwyr gofal iechyd proffesiynol, ac ymchwil bellach i reoli poen, a nodwyd fel ffactor mawr sy'n cyfrannu at atglafychu.
Mae'r ymchwilwyr hefyd yn tynnu sylw at bwysigrwydd teilwra gwasanaethau i anghenion penodol defnyddwyr cetamin, sy'n aml yn iau na'r rhai sy'n cael mynediad at driniaeth ar gyfer sylweddau eraill neu alcohol, ac, o ganlyniad, gallant wynebu heriau iechyd, cymdeithasol a seicolegol unigryw.
Mae Jo Moore yn rhedeg cyfleuster adsefydlu Birchwood ar ran Kaleidoscope. Dywedodd: "Bum mlynedd yn ôl dim ond un atgyfeiriad cawsom ar gyfer dadwenwyno cleifion mewnol oherwydd cetamin.
"Yr her i'r trydydd sector a'r GIG fel ei gilydd yw addasu i ddiwallu anghenion cleientiaid, ac mae cynnwys pobl sydd â phrofiad byw mewn ymchwil wedi gwneud gwahaniaeth enfawr. Byddwn yn parhau i addasu i ateb y galw, ond mae'n bwysig bod buddsoddiad yn cadw i fyny â phatrymau newidiol o ddefnyddio cyffuriau."
Cefnogwyd y prosiect drwy grant Partneriaeth Trosglwyddo Gwybodaeth Gyflym gan Ymchwil ac Arloesi y DU (UKRI) mewn cydweithrediad â Kaleidoscope.
Delwedd trwy garedigrwydd Empathy Lens Collection.