Cofnodi lleisiau anghofiedig Cyn-filwyr Profion Niwclear Prydeinig
Mae'r Athro Chris Hill wedi arwain prosiect ymchwil gwerth £250,000 mewn partneriaeth â Phrifysgol Lerpwl a'r Llyfrgell Brydeinig i gydnabod gwasanaeth personél yr awyrlu, y fyddin, sifil a'r llynges a wasanaethodd mewn profion niwclear yn Awstralia a'r Môr Tawel yn ystod y 1950au a'r 60au.
/prod01/channel_2/media/university-of-south-wales/site-assets/images/16-other/research/nuclear-test-GettyImages-dv1282003.jpg)
Wedi'i ariannu gan y Swyddfa ar gyfer Materion Cyn-filwyr, cofnododd An Oral History of British Nuclear Test Veterans 41 o straeon bywyd manwl gyda'r 'genhedlaeth anghofiedig' o gyn-filwyr, sydd bellach yn eu hwythdegau a'u nawdegau, a rannodd sut mae eu bywydau wedi cael eu siapio'n llwyr gan eu profiadau.
Nid oes llawer o ymwybyddiaeth yn y DU o hanes profion arfau niwclear Prydeinig yn Awstralia a'r Môr Tawel. Ond roedd y profion hyn ymhlith y gweithrediadau milwrol mwyaf ers 1945, ac yn cynnwys tua 22,000 o ddinasyddion Prydain.
Ers y profion, cafodd y dynion hyn drafferth ennill cydnabyddiaeth swyddogol a chyhoeddus am eu gwasanaeth, er gwaethaf yr honiadau eu bod wedi cael eu hamlygu i ymbelydredd ïoneiddio o ffrwydradau niwclear.
Gan fod y cysylltiadau rhwng amlygiad o’r fath a salwch wedi parhau’n amwys - a bod gweithrediadau profi’n ddarostyngedig i'r Ddeddf Cyfrinachau Swyddogol - daeth y cyn-filwr profion niwclear (CPN) yn ffigwr anweledig: milwr anghofiedig wedi'i wahanu oddi wrth brif ffrwd hanes y Rhyfel Oer.
Dechreuodd y prosiect hwn trwy ofyn beth allai 'cydnabyddiaeth' ei olygu i CPNau. Trwy gofnodi eu hanesion bywyd, ceisiodd ddiffinio a thrafod cydnabyddiaeth ar draws sawl lefel ryng-gysylltiedig, o 'hunan-gydnabyddiaeth' y cyn-filwr a oedd yn cael ei gyfweld i safbwyntiau cymunedau, y cyfryngau a llunwyr polisi.
Mae An Oral History of British Nuclear Test Veterans wedi cyfrannu at hanes cymdeithasol Prydain ar ôl y rhyfel trwy warchod a chydnabod lleisiau’r cyn-filwyr gydag archif ar-lein a gynhelir gan y Llyfrgell Brydeinig, pecynnau gwersi i’w lawrlwytho, a ffilm ddogfen fer gan y gwneuthurwr ffilmiau sydd wedi ennill BAFTA, Sasha Snow.
Mae arwyddion o'r ymchwil hon yn awgrymu bod y broses hanes bywyd wedi bod yn hynod ystyrlon i'r CPNau a gymerodd ran, gan eu grymuso i ailasesu eu profiadau a rhannu'r rhain yn ehangach mewn lleoliadau preifat a chyhoeddus. Mewn tro, mae hyn wedi datgelu cysylltiad rhwng 'cydnabyddiaeth' o CPNau a'u hymdeimlad personol o les.
Mae cyfres o ganfyddiadau a gwersi a ddysgwyd wedi dod i'r amlwg o'r broses hanes llafar, sy'n pwyntio tuag at lwybrau posibl ar gyfer llunio polisi, addysg ac ymchwil yn y dyfodol.