Grŵp Ymchwil Hanes

Dr Jonathan Durrant

Ychydig iawn o hanesion cymharol sydd o brofiadau dewiniaeth yn Ewrop fodern gynnar ac nid oes dim un sy'n eu harchwilio yn y rhanbarthau sy'n ganolog i hanes dewiniaeth a hanesyddiaeth dewiniaeth. Gan ddefnyddio fy ymchwil ar ddewiniaeth Almaenig a Seisnig, rydw i wedi bod yn gweithio tuag at ysgrifennu hanes cymharol o brofiadau dewiniaeth yn y ddwy wlad hyn.   

Dr Jonathan Durrant

Yn eiconograffeg dewiniaeth a oedd yn dod i'r amlwg yn Ewrop ddechrau'r unfed ganrif ar bymtheg, sefydlwyd picffyrch yn gyflym fel cyfarpar crefft y gwrachod. Heb gyd-destun deongliadol cyfoes addas, mae haneswyr wedi dadlau eu bod yn cynrychioli hud y tywydd neu ymosodiadau ar ffrwythlondeb yn ehangach.   

Mae’r erthygl hon yn gosod y picffyrch mewn cyd-destunau ehangach na dewiniaeth a demonoleg, gan gynnwys llafur amaethyddol menywod, eiconograffeg grefyddol a diwylliannol gwair (yn enwedig yn Hay-wain gan Bosch), diarhebion cyfoes, arferion crefyddol traddodiadol, ac esboniadaeth Feiblaidd. Mae'n dadlau bod cyfoeswyr yn deall bod picffyrch a'r gwair maen nhw'n ei gynrychioli yn nodi gwrachod fel ymgorfforiad o wagedd gweithredoedd dynol, yr eneidiau gwywedig eithaf i'w bwrw, fel y dywedodd Crist ym Mathew 6, i'r popty a marw. Ar hyn o bryd rwy'n ysgrifennu Witchcraft in World History (i gael ei gyhoeddi gan Routledge).  

Yr Athro Chris Hill 

Roedd Hanes Llafar Cyn-filwyr Prawf Niwclear Prydain yn brosiect dwy flynedd nodedig, dan arweiniad PDC mewn partneriaeth â Phrifysgol Lerpwl a National Life Stories, yr elusen gwaith maes hanes llafar sydd wedi'i lleoli yn y Llyfrgell Brydeinig.

Wedi'i ariannu gan y Swyddfa Materion Cyn-filwyr, nod y prosiect £250,000 oedd cydnabod gwasanaeth cyn-filwyr prawf yn ffurfiol saith degawd ar ôl eu gwasanaeth yn Awstralia a'r Môr Tawel, ochr yn ochr â'r Fedal Prawf Niwclear ar gyfer personél y DU a'r Gymanwlad.

Nawr yn eu hwythdegau a'u nawdegau, mae cyn-filwyr prawf niwclear Prydain wedi rhannu eu hatgofion o brofi ffrwydradau niwclear hyd at 200 gwaith yn fwy pwerus na'r bom atomig a ollyngwyd ar Hiroshima ar 4 Awst 1945.

O ymddangosiad syfrdanol y cwmwl madarch i bryderon iechyd hirdymor sy'n gysylltiedig â chwymp ymbelydrol, mae bywydau'r cyn-filwyr hyn wedi'u llunio'n ddwfn gan eu cyfarfyddiadau ag arfau niwclear.

Ar draws 41 o straeon bywyd manwl, mae'r ymchwil yn archwilio hanes profion niwclear o fewn cyd-destunau personol bywydau cyn-filwyr, o'u gobeithion fel milwyr ifanc i'w myfyrdodau yn ddiweddarach mewn bywyd. Drwy wneud hynny, mae'r ymchwil yn cyfrannu at hanes cymdeithasol Prydain ar ôl y rhyfel, tra hefyd yn gwella cydnabyddiaeth o gyn-filwyr prawf eu hunain.

Mae'r Llyfrgell Brydeinig wedi lansio archif ar-lein wedi'i dynnu o'r cyfweliadau hanes llafar, sydd am ddim i'w gyrchu ac yn cynnig sylfaen ar gyfer ymchwil, addysg ac allgymorth cyhoeddus pellach.

Crëwyd ffilm fer hefyd, The Greatest Force on Earth, ar gyfer y prosiect, wedi'i golygu a'i chyfarwyddo gan y gwneuthurwr ffilmiau Sasha Snow, sydd wedi ennill gwobr BAFTA, ac yn canolbwyntio ar daith bersonol y peiriannydd brenhinol Frank Bools.

Yn ogystal, mae tîm y prosiect wedi gweithio gyda LABRATS International – grŵp ymgyrchu sy'n ymroddedig i godi ymwybyddiaeth o'r rhaglenni profi Atomig a Niwclear drwy gydol hanes – i ddatblygu pecynnau gwersi y gellir eu lawrlwytho ar gyfer plant ysgol 14 oed a hŷn, sy'n rhan o faes llafur Bagloriaeth Cymru.

Mae'r adroddiad terfynol o'r prosiect ar gael yma: An Oral History of British Nuclear Test Veterans - final report

Dr Andy Croll

Roedd Ynys y Barri yn un o'r mannau hamdden mwyaf gwerthfawr yn ne Cymru yn yr ugeinfed ganrif, maes chwarae i genedlaethau o deithwyr dyddiol o'r dosbarth gweithiol.  
  
Mae llyfr Andy Croll, Barry Island: The Making of a Seaside Playground yn ystyried ei phoblogrwydd fel cyrchfan glan môr ac yn datgelu hanes sy'n llawer mwy cymhleth, hir a phwysig nag sydd wedi'i gydnabod o'r blaen.  

Ar hyn o bryd mae gen i ddiddordeb yn hanes anifeiliaid, yn enwedig anifeiliaid sydd wedi cael eu hecsbloetio at ddibenion diwydiannol, fel merlod pwll glo Cymru.

Dr Ruth Atherton

Rwy'n hanesydd cymdeithasol, crefyddol a diwylliannol ar Ewrop fodern gynnar. Mae fy niddordebau ymchwil yn canolbwyntio ar ffurfio hunaniaeth gyffesol a natur pechod ac iachawdwriaeth yn yr Almaen yn yr unfed ganrif ar bymtheg a'r ail ganrif ar bymtheg, yn enwedig o ran datblygiad addysg sacramentaidd fodern gynnar. Ar hyn o bryd rwy'n gweithio ar fonograff o’r enw ‘The invisible grace of God’: Sacramental Education in Reformation Germany, 1525-1610.  

Mae'r erthygl hon yn deillio o weithdy a gynhaliwyd yn yr Institut d’histoire de la Réformation yng Ngenefa yn 2020. Roedd diddordeb y gweithdy mewn archwilio sut roedd y Diwygiad Protestannaidd, yn enwedig y ffydd Galfinaidd, yn profi ac yn disgrifio eu cyrff a'u heneidiau. Roedd yn cwestiynu a oedd diwylliant Diwygiedig penodol o'r corff ac, os felly, sut roedd yn effeithio ar fywyd bob dydd. A oedd yn seiliedig ar egwyddorion diwinyddol penodol, ac a oedd yn cyflwyno dimensiwn cyffesol? Nod y gweithdy oedd ail-werthuso agweddau Diwygiedig tuag at gorfforoldeb ac astudio ei effeithiau “corfforol”.  

Gan gyfeirio at waith blaenorol Dr Atherton ar farwolaeth a marw, mae ei herthygl yn archwilio sut y ceisiodd clerigwyr Protestannaidd gysuro a chyfarwyddo pobl oedd yn fyw sut i baratoi eu cyrff ar gyfer eu dyrchafiad ysbrydol i'r nefoedd gobeithiol ar ôl marwolaeth; mae'n ystyried perthynas y corff â'r enaid a'u cyflyrau priodol yn y cyfnod ar ôl marwolaeth ond cyn y Farn Olaf; ac mae'n archwilio'r hyn a ddysgodd diwygwyr am natur yr enaid ar ôl marwolaeth. Yn seiliedig ar ddadansoddiad o lenyddiaeth gysur Brotestannaidd o'r unfed ganrif ar bymtheg a'r ail ganrif ar bymtheg, mae'r erthygl hon yn defnyddio dull traws-gyffesol i ystyried sut y gwnaeth clerigwyr Protestannaidd gysuro a chyfarwyddo pobl oedd yn fyw drwy apêl wedi'i thargedu at yr emosiynau a'r rheswm.  

Yr Athro Chris Evans

Mae'r Athro Chris Evans yn astudio golau a newid diwydiannol ym Mhrydain rhwng 1650 ac 1800. Ei fwriad yw peidio â chanolbwyntio ar dechnolegau ôl-1800 fel nwy glo ond yn hytrach ar safbwynt mwy panoramig o olau yng nghyfnod diwydiannu cynnar Prydain sy'n pwysleisio manteisio ar fannau ffiniol, boed hynny'n ddyfroedd yr Arctig ar gyfer olew morfilod neu'n wastatiroedd diffaith Rwsia am wêr. Mae'n awgrymu bod arloesedd technolegol wedi cael ei or-bwysleisio mewn ystyriaethau o Chwyldro Diwydiannol Prydain. Mae gallu Prydeinwyr i gipio rheolaeth dros gronfeydd ynni pell yn haeddu mwy o sylw.   

Yr Athro Chris Hill

Wrth ymateb yn 1960 i’r posibilrwydd o brofion niwclear Ffrainc yn Sahara Algeria, rhybuddiodd arweinydd Ghana ôl-drefedigaethol, Kwame Nkrumah, am “imperialaeth niwclear newydd”. Mae manteisio ar diroedd tramor ar gyfer mwyngloddio wraniwm a gwaddol profion niwclear wedi sicrhau bod geiriau Nkrumah yn parhau'n berthnasol. Dyma destun gwaith yr hanesydd o PDC, Chris Hill.  
  
Mae ei ymchwil yn archwilio sut roedd ymgais Prydain am bŵer niwclear wedi'i glymu mewn ymerodraeth. Mae'n poeni nid yn unig am y cysylltiad strwythurol rhwng ymerodraeth a phŵer niwclear - yr adnoddau a'r safleoedd a ddefnyddiodd y Prydeinwyr i gael gafael ar wraniwm neu i brofi arfau - ond ag imperialaeth fel system wybodaeth y gweithredwyd rhaglen niwclear Prydain yn unol â hi.  
  
Felly mae uchelgais niwclear Prydain yn rhoi cipolwg ar feddwl imperialaidd am ddiplomyddiaeth, ecoleg a hil ar ddiwedd yr ymerodraeth. 

Yr Athro Maddy Gray

Mae ymchwil ar hanes ac anthropoleg gymdeithasol pererindod gan yr Athro Emerita Maddy Gray o Brifysgol De Cymru wedi arwain at ddatblygu Ffordd y Sistersaidd, llwybr treftadaeth o amgylch Cymru sy'n cysylltu abatai Sistersaidd a safleoedd hanesyddol eraill. 

Mae Ffordd y Sistersiaid bellach yn cael ei chydnabod gan Lywodraeth Cymru, grwpiau cerdded fel y Cerddwyr, a darparwyr twristiaeth cerdded, ar ôl cael cyllid gan Lywodraeth Cymru i farcio llwybrau a chreu gwefan. 

Mae rhagor o waith yn cael ei wneud i ddatblygu ‘Camino Cymreig’ sy’n cynnwys rhannau o Ffordd y Sistersaidd, mewn cydweithrediad â Rediscovering Ancient Connections - The Saints, a Celtic Routes. 

Mae'r ddau yn brosiectau rhaglen Cydweithrediad Tiriogaethol Ewropeaidd (ETC) Iwerddon Cymru 2014-2020.  

• Cymru: Gwlad Pererindod 
• Wales and Atlantic Slavery: Redressing Historical Amnesia 

Mae ymchwil yr Athro Maddy Gray ar bererindod yng Nghymru’r Oesoedd Canol wedi llywio polisi Llywodraeth Cymru ar dwristiaeth yn uniongyrchol. Mae ei gwaith wedi tynnu sylw at botensial llwybrau pererindod i ddenu ymwelwyr i Gymru ac i greu manteision economaidd cynaliadwy mewn ardaloedd difreintiedig. Yn benodol, Gray fu'r grym y tu ôl i'r Llwybr Sistersaidd, llwybr troed pellter hir sy'n cysylltu safleoedd mynachlogaidd yng Nghymru, a agorwyd yn 2016. Wedi'i gynllunio ar y cyd â’r Cerddwyr, a gyda nawdd gan Croeso Cymru, mae'r Ffordd Sistersaidd yn cyd-fynd â Chynllun Gweithredu Twristiaeth Ffydd Llywodraeth Cymru (2013), a helpodd Gray i'w ddrafftio. 

Mae ymchwil Maddy Gray wedi archwilio rôl allweddol Urdd y Sistersiaid yn natblygiad tirwedd Cymru. Sefydlwyd pymtheg o dai Sistersaidd yng Nghymru yn yr Oesoedd Canol, y cyntaf ohonynt yn y 1130au. Byddent yn cael effaith ddwys yn ysbrydol, yn wleidyddol ac yn faterol. Cafodd y Sistersiaid nawdd gan dywysogion Cymru, a roddodd diroedd i'r urdd ac a noddodd y gwaith o adeiladu eglwysi a mynachlogydd. O ran y Sistersiaid, roeddent yn rym dros newid economaidd, nid yn unig drwy gyflwyno arferion amaethyddol newydd ond drwy ddenu a gofalu am bererinion. Cyfrannodd y creiriau a gedwid mewn tai Sistersaidd, ynghyd â chysegrfeydd a ffynhonnau sanctaidd mewn mannau eraill yng Nghymru, at ymdeimlad cryf o hunaniaeth Gymreig yn yr Oesoedd Canol. Gall manteisio ar yr ymdeimlad hwnnw o hunaniaeth heddiw a denu mwy o ymwelwyr i safleoedd mynachlogaidd a lleoedd cysegredig fod yn llwybr annisgwyl i adfywio economaidd. 

Mae gwaith gan Yr Athro Chris Evans hanesydd o PDC, ar hanes cuddiedig Cymru a chaethwasiaeth yr Iwerydd yn effeithio ar y ffyrdd y mae cyrff cyhoeddus ac artistiaid creadigol yn ymdrin â gorffennol anodd, dadleuol. 

Mae Evans yn ymddiddori yn y berthynas rhwng caethwasiaeth yr Iwerydd a datblygiad diwydiannol yn Ewrop, gan ganolbwyntio’n benodol ar ddiwydiant Cymru. Mae ei lyfr Slave Wales: The Welsh and Atlantic Slavery, 1660-1850 (2010) wedi datgelu am y tro cyntaf arwyddocâd gwlân Cymru yn hanes caethweision yr Iwerydd rhwng y 1680au a'r 1840au. Gan ddefnyddio deunydd o archifau Prydain ac UDA, llwyddodd Evans i ddangos sut y cafodd ffabrig Cymreig (i) ei fasnachu am gaethion ar arfordir Gini, ac (ii), yn bwysicach fyth, ei werthu mewn symiau mawr i blanwyr yn y Caribî a Gogledd America. Yma, wedi'i farchnata fel “Brethyn Negro”, defnyddiwyd gwlân Cymreig ar gyfer dillad gweithwyr caeth. 

Caethweision Cymru oedd yr ysbrydoliaeth ar gyfer prosiect ymchwil cymunedol, O Wlân i Siwgr: Brethyn Cymreig a Chaethwasiaeth, wedi'i gefnogi gan Gronfa Dreftadaeth y Loteri Genedlaethol. Roedd y prosiect wedi'i leoli yng Ngogledd a Chanolbarth Cymru, yng nghalon lle cafodd y “Brethyn Negro” ei gynhyrchu, ac wedi'i gyfarwyddo gan Cysylltiadau Dysgu Rhyngwladol CIC, menter gymdeithasol sy'n arbenigo mewn mentrau addysgol sy'n cysylltu Cymru â'r Caribî ac Affrica. Sefydlwyd grwpiau ymchwil cymunedol ym Mangor, Machynlleth, Dolgellau, Glyn Ceiriog, a'r Amwythig. Recriwtiwyd dros hanner cant o wirfoddolwyr i gynnal ymchwil ar Frethyn Negro ac i ledaenu gwybodaeth am y cynnyrch Cymreig hwn sy'n cael ei anwybyddu. Cafodd holl wirfoddolwyr y prosiect eu hyfforddi gan ddefnyddio Slave Wales gan Evans fel testun gosod. 

Mae'r prosiect wedi cael ei gydnabod fel ymateb enghreifftiol i Ddeddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol gan Gymdeithas Ddysgedig Cymru yn ei hadroddiad yn 2020: Astudiaethau Cymreig: Ymchwil am Gymru, i Gymru a’r byd. 

Gwelwyd canlyniadau diwylliannol uniongyrchol. Ar ôl mynd i un o ddigwyddiadau cyhoeddus O Wlân i Siwgr, cafodd Angharad Tomos, yr awdures Gymraeg arobryn, ei hysbrydoli i ysgrifennu nofel i oedolion ifanc, Y Castell Siwgr (2020), sy’n archwilio’r cysylltiadau rhwng Cymru a Jamaica drwy ei dau brif gymeriad yn eu harddegau, un yn rhydd ac un yn gaeth. Mae Evans hefyd wedi gallu ymgysylltu ag ymarferwyr crefftau cyfoes sydd wedi cymryd rhan yn y prosiect O Wlân i Siwgr. Ysbrydolodd O Wlân i Siwgr nifer o ymarferwyr cyfoes, a recriwtiwyd drwy urddau gwehyddion, nyddwyr a lliwyddion yng Nghymru a Gorllewin Lloegr i ail-greu Brethyn Negro yn ddychmygus. Yn 2019 ar ôl darllen Slave Wales gan Evans, dyluniodd Jennifer Hodgeman, artist tecstilau, osodiad tecstiliau, “Sugar(sic)k”, a gafodd ei ddangos yn The Weir Garden, eiddo’r Ymddiriedolaeth Genedlaethol yn Swydd Henffordd sy’n denu 35,000 o ymwelwyr bob blwyddyn.  

Mike Barnes, MPhil / PhD  
Teitl: Hampshire Militia: Defaulting 1625-1640. Perthnasoedd Teuluol a Chymunedol. 
  
Ross Grover, MA drwy Ymchwil 
Teitl: Tri brenin a fu'n teyrnasu yn Ewrop yn yr unfed ganrif ar bymtheg a'r gwahaniaethau rhwng eiconograffeg Brenin y Dadeni ac eiconograffeg brenin Sbaen ac Ymerawdwr Rhufeinig Sanctaidd.  
  
Darren Macey, MA drwy Ymchwil 
Teitl: The application of the ‘Crusade against Outrelief’ in Glamorgan 1870-1980.  

Douglas MacLeod, PhD 
Teitl: ‘Dr Faust’s Fast Reactors: An International History of the UK’s Fast Reactor Programme’. 

Gareth Bryant, MA drwy Ymchwil (wedi graddio yn 2021)  
Teitl: ‘Ye Olde Englishe Communists’: Popular Front Historians and the Left, 1936-1940.  
  
Jessica Davies, MA drwy Ymchwil (wedi graddio yn 2024)  
Teitl: The public history of Nazism in Britain.  
  
Hannah Fatkin, MA drwy Ymchwil (wedi graddio yn 2022)  
Teitl: Justifying the Peace: the Versailles Treaty and British Public Opinion in the Early Interwar Years.

Nazmia Jamal, MA drwy Ymchwil (wedi graddio yn 2025)  
Teitl: 'Shouting Out Loud': Reading the development of queer lesbian feminisms in 1990s Britain through the Lesbians Talk Issues pamphlet series.  
  
Jill Maclean, MA drwy Ymchwil (wedi graddio yn 2022)  
Teitl: Why and how did Newport devise an innovative post-war reconstruction programme, how were the plans financed and what legacy remains today?  

Douglas MacLeod (wedi graddio yn 2024)  
Teitl: The Philosopher's Plutonium Stone: the Dounreay Fast reactor and the fall of Britain's Atomic Empire. 

Joshua Bushen (wedi graddio yn 2024)  
Teitl: Torn Between Two Nations: Joint Anglo-American Nuclear Testing in Operation Dominic and International Compensation.