CARL CONNIKIE

Sut ddylwn i eich cyflwyno?

Cefais fy ngeni yn Clarendon, Jamaica yn 1959, yn bumed plentyn i John a Delores Connikie, saer coed a gweithiwr domestig.

Fel cymaint o Garibïaid o gyfnod Windrush, a wahoddwyd i’r Deyrnas Unedig i helpu i ailadeiladu’r wlad ar ôl yr Ail Ryfel Byd, ymfudodd fy nhad, gŵr uchelgeisiol a oedd am gael bywyd gwell iddo’i hun a’i deulu, ym mis Medi 1960, a minnau’n ddim ond 11 mis oed. Gadawodd fy nhad ei deulu ar ôl nes y gallai fforddio anfon amdanynt. Ym 1966 adunwyd y teulu cyfan, gyda dau o blant ychwanegol, yng Nghasnewydd, Cymru.

Cefais fagwraeth Jamaican/Cymreig safonol ac, ar ôl gadael yr ysgol heb unrhyw gymwysterau, cefais gyfres o swyddi di-ben-draw nes i mi gael fy ysbrydoli i ymuno â Heddlu Llundain fel cwnstabl. Wedi fy nadrithio gan yr hiliaeth a ganfyddais yno, ymddiswyddais ar ôl cwblhau tair blynedd yn unig o wasanaeth i ymuno â Heddlu Gwent fel gweithiwr sifil lle treuliais 26 mlynedd.

Sut wnaethoch chi ddechrau ffotograffiaeth?

Ar gyfer fy mhen-blwydd yn 50, prynodd fy ngwraig, Sue, gamera DSLR lefel mynediad i mi, gyda minnau'n ei roi naill ochr am flwyddyn, gan gredu ei fod yn llawer rhy gymhleth i'w ddeall. Ar ôl blwyddyn o ymchwil ddiwyd gan ddefnyddio YouTube, dysgais ddigon i dynnu lluniau o ansawdd gweddol dda ond di-nod.

Yna, yn 2013, datblygais bwrpas ar gyfer fy ffotograffiaeth. Dechreuais dynnu lluniau o Genhedlaeth Windrush. Fodd bynnag, roedd problem; nid oedd y rhan fwyaf o bobl hŷn y Caribî am i'w lluniau gael eu tynnu mewn dillad bob dydd, ac nid oeddent ychwaith yn mynd allan, heblaw i angladdau. Maen nhw'n dweud mai angen yw mam pob dyfais, felly dechreuais dynnu lluniau o gymuned Windrush tra roedden nhw'n ymgynnull mewn angladdau. Yn fuan iawn, des i a fy nghamera yn rhan o'r rhan fwyaf o angladdau Caribïaidd a gynhaliwyd yng Nghasnewydd.

Eich cyfraniad chi eleni oedd yr arddangosfa “Unsung Heroes, The Life And Death Of The Windrush Generation". Allwch chi rannu sut daeth hyn i fodolaeth?

I ddweud wrthych am yr arddangosfa, mae'n rhaid i mi roi hanes byr ichi. Rwy'n mynd i adrodd y stori hon wrthych mewn ffordd gyfunol, gan ddefnyddio 'ni' i ddod â'r cysylltiadau rhwng y gorffennol a'r presennol yn fyw, fy mywyd a'r rhai yr wyf ar fin rhannu eu hanes â chi.

Rydym yn ddisgynyddion caethweision, wedi ein rhwygo o fynwes Alkebulan a'n gorfodi trwy'r drws di-ddychwelyd. Cludwyd ni gan fflydoedd o longau caethion, a'n hualau yn eu gafaelion fel mai'r lle y buom yn chwydu, yn troethi ac yn ymgarthu oedd yr un man ag yr anadlasom yr awyr fudr, yfed ein dyfroedd chwerwon, a bwyta ein hen ymborth.

Ar ôl goroesi’r fordaith chwe wythnos a oedd yn llawn afiechyd, gyda nifer ddim yn goroesi, fe gyrhaeddom ar dir mawr yn y byd newydd, yr Americas. Gyda'r Americanwyr Brodorol wedi'u clirio o'u tiroedd, fe'n gorfodwyd i weithio dan haul poeth a serth y goruchwyliwr di-baid i gynhyrchu cnydau arian parod i Ewrop. Crëwyd coffi i Lloyds, cotwm ar gyfer melinau Lloegr, tybaco i sigarau’r cyfoethog a siwgr ar gyfer diwydiannau te a melysion Ewrop, i gyd gan ein dwylo ni.

Rhoddodd y frwydr am ryddfreinio fuddugoliaeth wag i ni, roeddem yn rhydd ond i wneud beth? Roedd y tir yr oeddem yn byw arno fel pobl 'rhydd' yn perthyn i'r Ymerodraeth Brydeinig. Daethom yn gaeth mewn ffurf newydd o gaethwasanaeth; daethom yn gaethweision economaidd. Roedd y Caribî, a ddisgrifiwyd unwaith gan Lloyd-George fel slymiau'r Ymerodraeth, yn rhywle i gael ei hecsbloetio, dim byd mwy.

Ar ôl dau ryfel byd, galwodd Prydain i’w gwladfeydd Caribïaidd ddod i helpu i ailadeiladu’r famwlad, ac atebwyd yr alwad yn ddyfal yn ein miloedd. Pan gyrhaeddon ni, fe wnaethon ni ddarganfod nad oedd croeso i ni, gwelsom arwyddion yn dweud "Dim Duon, Dim Gwyddelod a Dim Cŵn." Er gwaethaf gweledigaethau wedi'u llenwi â 'Llifoedd Gwaed', arhoson ni ac ailadeiladu'r wlad dim ond i gael gwybod ein bod ni'n "ffrwythau crog isel" yn y berllan fewnfudo, i gael ein tynnu a'n halltudio'n hawdd. Hwn oedd yr unig dro i ni rwgnach.

Mae’r arddangosfa yn ymwneud ag adrodd hanes Cenhedlaeth Windrush, a fu’n byw eu bywydau yng Nghymru heb glod na chydnabyddiaeth. Efallai mai dyma'r ddolen olaf mewn cadwyn sy'n ymestyn yn ôl 400 mlynedd a nawr maen nhw'n cyrraedd eu henaint ac yn anochel yn diflannu. Roedd yr arddangosfa’n rhan o Ŵyl Ffilmiau Caribïaidd Windrush y DU a ddangoswyd gan Theatr Glan yr Afon yng Nghasnewydd ym mis Mehefin 2023. Roedd yn cynnwys gosodiad yn cynnwys ystafell ffrynt nodweddiadol yn y Caribî wedi’i rhewi mewn amser gyda’r radiogram a’r bar gorfodol. Roedd gennym Gramme yn chwarae rhai recordiau gwreiddiol o’r cyfnod (o’r 60au a’r 70au) hefyd!

Curadwyd yr ŵyl gan Yvonne Connikie, sydd hefyd yn fyfyriwr PhD PDC yn ymchwilio i rôl ac arwyddocâd diwylliant clwb domino ar gyfer ymfudwyr hŷn o’r Caribî yng Nghymru. 

Pam fod coffáu'r 'Genhedlaeth Blatinwm' mor bwysig?

Daw 75 mlynedd ers sefydlu’r Empire Windrush yn Nociau Tilbury ar adeg o gynnwrf mawr ym Mhrydain a gweddill y byd. Rydym yn wynebu newidiadau byd-eang nad ydym erioed wedi eu gweld, yn enwedig ym maes technoleg. Mae rhai hyd yn oed yn galw'r cyfnod newydd hwn yn Bedwerydd Chwyldro Diwydiannol, ar ôl glo, nwy, electronig a niwclear a nawr y rhyngrwyd. Fel rhan o'r newid, rydym yn profi'r hyn a elwir yn 'ddiwylliant canslo' ac ailysgrifennu hanes. Mae eraill yn datgelu hanes cudd ac yn dod ag ef i'r amlwg trwy gyfryngau cymdeithasol sy'n achosi rhywfaint o anghyseinedd gwybyddol cenedlaethol ar y cyd. Rwy’n meddwl ei bod yn bwysig cofnodi, o adroddiad uniongyrchol, fywydau Cenhedlaeth Windrush cyn i agwedd anhysbys i raddau helaeth ond arwyddocaol ar hanes Prydain gael ei cholli am byth. Mae angen i ni gipio eu delweddau a'u straeon cyn ei bod hi'n rhy hwyr.