Dylanwadu, Cynghreiriaid, A Gwrth-Hiliaeth

Ganwyd a magwyd yr Athro White ar Benrhyn Gŵyr ac mae wedi byw ym Morgannwg Ganol ers bron i 40 mlynedd gyda’i gŵr Andy. Hyfforddodd fel nyrs gyffredinol yn Abertawe ac ymarferodd fel nyrs theatr yng Nghymru a Llundain.

Yn ystod ei gyrfa o fwy na 40 mlynedd mae’r Athro White wedi dal swyddi ym meysydd addysg nyrsio, rheoleiddio proffesiynol, datblygu’r gweithlu ac asiantaethau sicrhau ansawdd yng Nghymru, yn ogystal â Llywodraeth Cymru. Hi oedd Prif Swyddog Nyrsio (CNO) Cymru ac uwch gynghorydd i Lywodraeth Cymru am ychydig dros ddegawd cyn ymddeol o’r swydd honno yn 2021. Ers hynny, mae hi wedi bod – ymhlith pethau eraill – yn Gadeirydd arbenigol grŵp llywio y Cyngor Nyrsio a Bydwreigiaeth. (2022/23) sy’n adolygu’r safonau addysg nyrsio a bydwreigiaeth. Mae’n gynghorydd nyrsio arbenigol i Swyddfa Ewropeaidd Sefydliad Iechyd y Byd (WHO) ac ar hyn o bryd hi yw Uchel Siryf Morgannwg Ganol 2023-24.

Roedd ei sgwrs gyda’r Athro Roiyah Saltus yn canolbwyntio ar y ffordd orau o ddylanwadu ar bolisi, pwysigrwydd cynghreiriad a’r rôl y gall PDC ei chwarae wrth wthio agenda gwrth-hiliaeth Cymru yn ei blaen.

Mae'n anodd cipio sut rydych wedi treulio'ch bywyd proffesiynol oherwydd eich bod wedi datblygu, llywio, a chael rolau arwain lefel uwch mewn sawl maes yn ystod eich gyrfa. A allwch chi rannu tair gwers bywyd a thri chyflawniad personol sy'n gysylltiedig â'r hyn sy'n eich gyrru i wneud newid cadarnhaol ym mywydau pobl?

Rwy'n meddwl mai'r wers bywyd cynharaf a brofais oedd un o ddelio â methiant a sut y gall goresgyn rhwystr arwain at yr hyn sy’n eich gwneud chi fel person. Fel llawer o bobl, ni aeth y llwybr a osodwyd ar fy nghyfer yn ôl y cynllun. Gwnes yn wael yn fy Lefel A oherwydd diffyg astudio, ac roeddwn yn teimlo cywilydd oherwydd fy niffyg ymdrech. Roedd y methiant hwn yn sbardun i fod y fersiwn orau ohonof fy hun bob amser, teimlad yr wyf wedi'i gael ar hyd fy mywyd fel oedolyn. Penderfynais fynd i nyrsio yn hytrach na cheisio mynd i brifysgol, a oedd, dros 40 mlynedd yn ôl, yn brentisiaeth, nid gradd fel y mae heddiw. Unwaith ar y cwrs bûm yn gweithio'n galed ac yn ailddarganfod yr archwaeth am ddysgu yr oeddwn wedi'i golli yn ystod fy arddegau. Es ymlaen i gwblhau nifer o gyrsiau academaidd a phroffesiynol, gan gynnwys astudiaeth PhD (a gwblhawyd mewn ychydig llai na phedair blynedd yn rhan-amser) ac yn y pen draw des yn bennaeth y proffesiwn nyrsio yng Nghymru. Deuthum i ddysgu, os ydych chi eisiau rhywbeth, mae'n rhaid i chi weithio amdano!

Fy ail wers bywyd yw cael ychydig o ffydd ynoch chi’ch hun a bod yn ddewr i gamu allan o'ch parth cysur. Peidiwch â bod ofn rhoi cynnig ar rywbeth – stopiwch y llais bach hwnnw yn eich pen rhag eich darbwyllo i beidio â dweud ie i gyfle. Rydyn ni'n tueddu i ddifaru'r pethau na wnaethon ni mewn bywyd yn hytrach na'r pethau wnaethon ni. Er enghraifft, pan oeddwn ar raglen arweinyddiaeth dwy flynedd yn y gwasanaeth sifil yn 2009, trefnais dreulio tri mis gyda’r uwch arweinwyr nyrsio yn WHO – dau fis yn y pencadlys, Genefa ac un mis yn Copenhagen yn y Swyddfa Ewropeaidd. Dysgais lawer o’r profiad hwn ond yn bwysicach, fe helpodd fi i ddatblygu perthnasoedd gyda nifer o arweinwyr nyrsio byd-eang, ac rwyf wedi cynnal llawer ohonynt. Rwyf nawr yn gweithio gyda’r prif gynghorydd nyrsio newydd yn y Rhanbarth Ewropeaidd ac wedi helpu i ddatblygu strategaethau ar gyfer nyrsys a bydwragedd yn Ewrop. Rwy’n falch o gefnogi nyrsys mewn gwledydd eraill a helpu datblygiad byd-eang y proffesiwn nyrsio.

Mae fy nhrydedd wers bywyd yn ymwneud â deall na fydd pawb yn eich helpu gyda'ch gyrfa, mae rhai pobl yn gweithredu fel rhwystrau ac efallai'n ceisio'ch dal yn ôl. Rhaid i chi ddod o hyd i ffordd o weithio o gwmpas y bobl hyn os ydych chi am lwyddo at nod penodol. Cefais ddau achos, mewn gwahanol sefydliadau, lle mai’r rhwystr oedd fy rheolwr llinell. Roedd wedi peri gofid i mi ar y dechrau, ond fe'm gwnaeth yn fwy penderfynol o lwyddo. Peidiwch â digalonni os bydd eich ymgais gyntaf yn methu, rhowch gynnig ar ddull gwahanol. Dod o hyd i gynghreiriad a oedd yn gallu fy nghefnogi, yn enwedig uwch-gydweithiwr, oedd y trobwynt yn y ddau achos. Derbyniwch mai’r cyfan sydd angen i chi ei wneud weithiau yw newid eich rôl – mae bywyd yn rhy fyr i fod yn ddiflas neu’n rhwystredig yn y gwaith. Pan gyrhaeddais swyddi uwch, wnes i byth anghofio pwysigrwydd helpu eraill i gyflawni eu nodau a'u helpu i oresgyn y rhwystrau yr oeddent yn eu hwynebu, yn union fel yr oeddwn wedi derbyn cymorth yn ystod fy ngyrfa.

Rwy'n meddwl bod cyflawniadau sy'n sefyll allan i mi yn gymysgedd o rai personol, fel ennill fy noethuriaeth a dod yn Brif Swyddog Nyrsio i Gymru, a rhai proffesiynol. Yn ystod fy amser yn Llywodraeth Cymru, bûm yn goruchwylio’r gwaith o gyflwyno pethau fel Deddf Lefelau Staff Nyrsio (Cymru), model goruchwylio bydwragedd dan arweiniad cyflogwyr, safonau sefydledig a chomisiynu rhaglenni ymarfer uwch, a gwell polisïau i gefnogi gofal acíwt pobl ag anableddau dysgu. Rwyf hefyd yn falch o’r gwaith a wneuthum gyda chydweithwyr i fynd i’r afael â methiannau systemau yng ngwasanaethau’r GIG, gan fod hyn yn gwneud gofal yn fwy diogel ac yn codi safonau, e.e. adolygiad gofal Ymddiried mewn Gofal yn Ysbytai Tywysoges Cymru a Chastell-Nedd Port-Talbot, a’r adolygiad gofal mamolaeth a gofal newyddenedigol ym Mwrdd Iechyd Prifysgol Cwm Taf Morgannwg.

Mae'n rhaid i mi ofyn i chi am un o'ch rolau diweddaraf – mae'n rhaid i mi. Sut brofiad yw’r daith fel Uchel Siryf Morgannwg Ganol wedi bod i chi?

Mae’n anrhydedd enfawr cael fy ngwahodd i fod yn Uchel Siryf ac rwy’n teimlo’n freintiedig i ddal y penodiad brenhinol hwn ar gyfer sir Morgannwg Ganol am gyfnod o 12 mis. Ar adeg ysgrifennu hwn, rwyf bron hanner ffordd drwy fy nghyfnod yn y swydd ac wedi gwneud bron i 100 o ymrwymiadau o ryw fath neu’i gilydd, gan gynnwys mynychu sawl ymweliad brenhinol. Gan adeiladu ar rôl hanesyddol Uchel Siryfion (sy’n dyddio’n ôl dros 1000 o flynyddoedd) mae angen i mi ganolbwyntio ar gyfraith a threfn, gwasanaethau brys golau glas, a chefnogi camau gweithredu yn y sir sy’n hyrwyddo cydlyniant cymunedol a swyddogaethau dinesig. Er mwyn fy helpu i ganolbwyntio fy sylw dewisais iechyd meddwl fel fy thema ar gyfer y flwyddyn ac enwebais MIND Cwm Taf Morgannwg fel fy elusen. Rwyf wedi cyfarfod ag amrywiol sefydliadau elusennol sy’n cynnig cymorth i bobl o bob oed, yn ogystal ag eistedd mewn Llys Ynadon ym Merthyr Tudful, ymweld â Charchar y Parc a Gwasanaethau Prawf De Cymru, ac ymgymryd â gweithgareddau gyda swyddogion o Heddlu De Cymru. Rwyf hyd yn oed wedi treulio amser yn y ddalfa yng Ngorsaf Heddlu Pen-y-bont ar Ogwr i geisio deall sut mae rhai unigolion sy'n dioddef argyfwng iechyd meddwl yn dod yno yn hytrach nag i leoliad gofal iechyd.

Yr hyn sydd wedi bod yn drawiadol i mi yw pwysigrwydd y sector gwirfoddol ac elusennol i bobl Morgannwg Ganol. Ni fyddai ein cymdeithas yn gweithredu mewn gwirionedd heb weithredoedd anhunanol cymaint o unigolion. Mae'n ostyngedig ac yn ysbrydoledig.

Rwyf wedi cael trafferth dod o hyd i gyfleoedd i ymgysylltu â phobl o wahanol gefndiroedd diwylliannol yn yr ardal. Rwyf wedi cefnogi Cymdeithas Cyflawniad Menywod o Leiafrifoedd Ethnig yng Nghymru ers sawl blwyddyn, gan gynnwys gweithredu fel mentor. Roeddwn yn falch o allu mynychu eu digwyddiadau fel Uchel Siryf, er iddynt gael eu cynnal yn Neuadd y Ddinas, Caerdydd, sydd yn Ne Morgannwg gyfagos. Rwy’n bwriadu cynnig fy ngwasanaethau fel mentor eto unwaith y daw fy nghyfnod fel Uchel Siryf i ben fis Mawrth nesaf.

Os ydych chi eisiau gwybod mwy am Uchel Siryfion, mae llawer o wybodaeth ar wefan yr Uchel Siryf.

Rwy’n deall eich bod wedi bod yn rhan o’r gwaith o ddatblygu Cynllun Gweithredu Gwrth-hiliaeth Cymru Llywodraeth Cymru (a gyhoeddwyd yn 2022). Beth ydych chi’n meddwl sydd angen i PDC ei wneud ynglŷn â’r cynllun hwn a sicrhau bod hanes pobl dduon a sgwrs barhaus am hil yn rhan o’n tirwedd strategol Cydraddoldeb, Amrywiaeth a Chynhwysiant ehangach?

Dros y blynyddoedd bu ymdrechion blaenorol i fynd i’r afael â gwahaniaethu (yn ei holl ffurfiau) er mwyn gwneud y DU/Cymru yn wlad lle mae pawb yn ffynnu ac yn teimlo eu bod yn cael eu gwerthfawrogi. Mae wedi bod yn anodd cyflawni newid gwirioneddol ac yn amlwg mae gwahaniaethu, gan gynnwys hiliaeth, yn dal i gael ei brofi gan lawer, er fy mod yn credu ein bod wedi gwneud rhywfaint o gynnydd. Mae llywodraethau wedi troi at sefydlu deddfau a mesurau cosbol eraill i geisio mynd i'r afael ag ymddygiad gwahaniaethol. Mae'r gyfraith yn arf llawdrwm i'w drin ac mae terfyn ar faint o bell y gall y gyfraith fynd.

Rwy’n credu mai dim ond trwy fynd i’r afael ag anwybodaeth ac ofnau di-sail pobl y gall goddefgarwch a derbyniad mewn cymdeithas ddigwydd. Rhaid i'r pwyslais fod ar gynyddu gwybodaeth i ysgogi dealltwriaeth o'n gwahaniaethau ac o'r grwpiau treftadaeth ddiwylliannol sy'n byw yma. Nid yw’n ymwneud â cheisio gwneud i bawb weithredu a bod yr un peth ‘i ffitio i mewn’, ac nid yw’n ymwneud â chynrychiolaeth symbolaidd – ni fydd hyn yn mynd i’r afael â’r anghydbwysedd grym a dylanwad sy’n parhau gyda’r mwyafrif (gwyn) sy’n gosod strategaethau a pholisïau yn y rhan fwyaf o sefydliadau. Dylem fod yn dathlu amrywiaeth gan ei fod yn dod â syniadau a safbwyntiau newydd, ond er mwyn gwneud hynny mae’n rhaid i ni wella dealltwriaeth pa