Pam na ellir byth dod o hyd i’r lleoedd rydym yn eu caru mewn llyfrau yn fywyd go iawn

Mae Dr Rebecca Hutcheon, Cymrawd Ymchwil ar gyfer Effaith yn y Gyfadran Busnes a'r Diwydiannau Creadigol, yn ysgrifennu ar gyfer The Conversation ar bŵer llyfrau a'n diddordeb mewn lleoedd llenyddol.

O Haworth y Brontës i Gaerfaddon Jane Austen, Lake District Wordsworth a Dorset Thomas Hardy, mae lleoedd llenyddol yn parhau i gael gafael pwerus ar ddarllenwyr.

Mae'n ymddangos bod twristiaeth lenyddol  yn mwynhau poblogrwydd newydd, o ymweliadau wedi'u hysbrydoli gan nofelau clasurol i'r tueddiadau TikTok o droi llyfrau yn amserlennu teithio. Ond beth yn union mae twristiaid llenyddol yn gobeithio dod o hyd iddo pan fyddant yn cyrraedd yno? Mae'r ateb yn fwy cymhleth nag y gallai ymddangos.

Mae Haworth, Caerfaddon a Dorset i gyd yn bodoli, yn amlwg. Gellir dod o hyd iddynt ar fap a gallwch ymweld â’r lleoedd hyn. Ond mae rhostir Brontë, Caerfaddon Austen, Llynnoedd Wordsworth a Wessex Hardy hefyd yn ail-ddychymygon llenyddol o'r lleoedd hynny. Efallai nad oeddent erioed wedi bodoli yn y ffurf y mae darllenwyr yn ei ddychmygu.

Mae gan ein diddordeb mewn lleoedd llenyddol hanes hir. Daeth daearyddiaeth lenyddol, sy'n cyfuno daearyddiaeth ffisegol ag astudiaethau llenyddol, i'r amlwg ar ddiwedd y 19eg ganrif wrth i'r nofel dyfu mewn poblogrwydd ac, mewn sawl ffordd, tyfu ochr yn ochr â thwristiaeth lenyddol.

Yn 1899, creodd William Lyon Phelps Literary Map of England, gan nodi lleoliadau sy'n gysylltiedig ag awduron a gweithiau llenyddol. Ychydig flynyddoedd yn ddiweddarach, fe wnaeth William Sharp mapio rhanbarthau fel "Dickens land", "the Brontë country" a daearyddiaeth lenyddol llynnoedd Lloegr yn Literary Geography (1904).

Gwahoddwyd darllenwyr i weld lle’r oedd bydoedd ffuglennol a daearyddol yn ymddangos yn gorgyffwrdd trwy’r mapiau llenyddol cynnar hyn. Mwy na chanrif yn ddiweddarach, mae darllenwyr yn dal i chwilio am y pwyntiau croestoriad hynny.

Mae Wessex Thomas Hardy yn cynnig enghraifft nodedig. Benthycodd a dyfeisiodd Hardy enwau lleoedd i greu tiriogaeth ffuglennol wedi'i mapio ar ddaearyddiaeth de Lloegr. Daeth darllenwyr yn fuan i ystyried y dirwedd ddyfeisiedig hon yn go iawn. Ymddangosodd teithiau gan dywyswyr i'r dirnodau llenyddol hyd yn oed yn ystod ei oes, gan ysgogi Hardy i boeni bod darllenwyr yn cymryd ei dirwedd yn rhy llythrennu.

Roedd Wessex, yng ngeiriau Hardy, yn wlad "rhannol go iawn, rhannol freuddwydiol": cyfuniad o ddaearyddiaeth ddychmygol a byd go iawn. Mae'r wlad freuddwydiol honno yn parhau i ddenu ymwelwyr. Yn 2025,  disgrifiodd erthygl yn y Guardian bererindod gerdded trwy Dorset Hardy i chwilio am y tirweddau sy'n gysylltiedig â'i ffuglen.

Mae'r nofelydd V.S. Naipaul yn cynnig cipolwg ar pam y gall lleoedd llenyddol ddod mor bwerus. Wrth fyfyrio ar ddarllen Dickens fel plentyn yn Nhrinidad, ysgrifennodd Naipaul am sut y creodd Dickens "ddinas ffantasi" y gallai darllenwyr ei hailadeiladu gan ddefnyddio'r hyn yr oeddent eisoes yn ei wybod i ddychmygu'r hyn nad oeddent yn ei wneud.

Yr hyn sy'n rhyfeddol am arsylwad Naipaul yw ei fod yn troi rhagdybiaethau confensiynol am realaeth wyneb i waered. Nid cyflawniad Dickens oedd ei fod yn disgrifio Llundain yn gywir. Roedd ei iaith yn ddigon agored i ganiatáu i ddarllenwyr greu eu fersiwn eu hunain o'r ddinas.

Gallai'r Llundain ym mhen y darllenydd felly ddod mor fywiog â'r un ar fap.

Go iawn yn erbyn dychmygol

Pan fydd ymwelwyr yn cyrraedd Haworth, Grasmere neu Dorset, nid ydynt yn dod ar draws y lleoedd hynny am y tro cyntaf. Maen nhw eisoes wedi ymweld â nhw yn eu dychymyg. Mae eu fersiwn o'r dirwedd wedi'i gasglu o lyfrau, ffilmiau, ffotograffau, lleoedd maen nhw wedi ymweld â yn flaenorol a chyfeiriadau diwylliannol eraill. Pan fyddant yn cyrraedd, maen nhw'n cymharu'r lleoliad ffisegol â'r un dychmygol.

Gellid disgrifio'r teimlad sy'n dod i'r amlwg o'r gymhariaeth hon fel "anemoia", term a fathwyd gan yr awdur John Koenig i ddisgrifio "hiraeth am gyfnod nad ydych chi erioed wedi'i brofi ". Mae adroddiad Naipaul o ddarllen Dickens yn awgrymu cyfwerth gofodol: hiraeth am le na chafodd ei brofi'n bersonol.

Mae twristiaeth lenyddol yn un mynegiant o'r broses hon. Nid yw darllenwyr yn unig yn darllen am dirweddau llenyddol ond yn cymryd rhan yn eu creu yn eu dychymyg. Gall hyn fod yn arbennig o wir am realaeth y 19eg ganrif. Roedd awduron realistig yn ceisio cynrychioli'r byd cymdeithasol a daearyddol o'u cwmpas, ond roedd eu nofelau yn dal i ddibynnu ar ddewis, hepgor a dyfeisio.

A yw amgueddfeydd yn cymylu ffaith a ffuglen?

Mae llawer o'r cyrchfannau llenyddol mwyaf poblogaidd yn cartrefi awduron. Maent yn addo mynediad at awduron ac i darddiad gweithiau llenyddol: yr ystafell lle ysgrifennwyd nofel, y tŷ lle’r oedd awdur yn byw neu'r dirwedd y credir ei bod wedi ei hysbrydoli.

Yn yr ystyr hwn, mae pererindod lenyddol yn ceisio angori llenyddiaeth mewn daearyddiaeth. Ond anaml y mae'r safleoedd hyn yn tynnu llinell glir rhwng bywyd a chelf. Yn hytrach, maent yn aml yn plethu bywgraffiad a ffuglen gyda'i gilydd. Yn Haworth, mae ymwelwyr yn symud trwy fannau domestig sy'n gysylltiedig â'r teulu Brontë tra ar yr un pryd yn dod ar draws bydoedd dychmygus Jane Eyre a Wuthering Heights.

Mae amgueddfa Brontë Parsonage yn Haworth  yn deillio llawer o'i phŵer o ddod â bywgraffiad, tirwedd, trasiedi teuluol a ffuglen at ei gilydd mewn un lle. Mae tŷ Jane Austen yn Chawton yn gwneud symudiad tebyg. Mae ei gyfarwyddwr wedi disgrifio sut mae ymwelwyr yn chwilio am agosatrwydd ag Austen trwy'r tŷ ac yn gobeithio mynd i mewn i fyd ei nofelau.

Mae rhai safleoedd llenyddol yn mynd ymhellach trwy roi ffurf ddaearyddol i leoedd nad oeddent erioed yn bodoli o gwbl. Ymddengys nad oedd cyfeiriad enwog Sherlock Holmes, 221B Baker Street, yn cyfateb i dŷ go iawn pan ddechreuodd Arthur Conan Doyle ysgrifennu straeon Holmes. Yn wir, roedd y cyfeiriad ei hun yn amhosib o fewn system rhifo strydoedd y cyfnod.

Heddiw, fodd bynnag, gall ymwelwyr fynd ar daith o amgylch Amgueddfa Sherlock Holmes - sydd wedi'i leoli yn 221B Baker Street - fel pe bai Holmes wedi byw yno yn wirioneddol. Mae lleoliad dychmygol wedi dod yn gyrchfan ddaearyddol.

O'r mapiau cynharaf o dir Dickens a gwlad Brontë i bererindod lenyddol heddiw, mae'r nod wedi parhau i fod yn rhyfeddol o gyson: dod o hyd i'r pwynt lle mae bydoedd go iawn a ffuglennol yn gwrthdaro. Mae daearyddiaeth lenyddol yn awgrymu efallai na fydd y pwynt hwn byth yn gyraeddadwy. Efallai mai dyna'n union pam mae darllenwyr yn parhau i chwilio amdano.

 

Mae'r erthygl hon wedi'i hailgyhoeddi o The Conversation o dan drwydded Creative Commons. Darllenwch yr erthygl wreiddiol.

Mae'r farn a fynegir yn erthyglau The Conversation yn farn yr awdur(on) ac nid ydynt o reidrwydd yn adlewyrchu barn Prifysgol De Cymru.