Y seicoleg a all arwain buddsoddwyr i wneud penderfyniadau ariannol gwael

Mae Donald Amuah, ymchwilydd ar ddechrau ei yrfa a darlithydd mewn cyfrifeg a chyllid, yn ysgrifennu ar gyfer The Conversation am ei ymchwil cyllid ymddygiadol a gyhoeddwyd yn ddiweddar.

Dywedwch eich bod chi'n prynu cyfranddaliadau mewn cwmni. Mae'r pris yn codi a misoedd yn ddiweddarach rydych chi'n eu gwerthu am elw da. Gofynnwch pam y gweithiodd, a'r ateb yn aml yw rhyw fersiwn o "Gwneuthum benderfyniad da". Nawr dychmygwch fod y fasnach wedi colli arian yn lle hynny. A fyddech chi mor gyflym i feio eich barn eich hun? Ni fyddai llawer ohonom yn ei wneud. Efallai y byddwn yn tynnu sylw at amseru gwael, marchnad ansicr, unrhyw beth ond ni ein hunain.

Mae seicolegwyr yn galw hyn yn "rhagfarn hunan-briodoli". Rhoi’r clod i ni’n hunain am ganlyniadau da, gan feio rhywbeth arall am rai drwg.

Mae'r rhagfarn hon yn bwysicach nawr bod apiau masnachu wedi ei gwneud hi'n haws i bobl heb hyfforddiant ffurfiol mewn cyllid reoli eu buddsoddiadau eu hunain. Mae llawer o'r apiau hyn yn cynnig cyfrifon treth-effeithlon, fel stociau a chyfranddaliadau Isas a phensiynau personol hunan-fuddsoddi. Maent yn hyrwyddo'r manteision treth ochr yn ochr â ffioedd isel a chymhellion cofrestru.

Mae fy nghydweithwyr a minnau’n archwilio hyn yn ein hastudiaeth ddiweddaraf, sy'n archwilio hunan-briodoli ochr yn ochr â dwy ragfarn gysylltiedig - gor-hyder ac amharodrwydd i dderbyn colledion, ymhlith pobl sy’n hyfforddi i weithio ym maes cyllid.

Mae cyllid ymddygiadol  yn bodoli fel maes astudio oherwydd bod damcaniaeth draddodiadol, sy’n tybio bod buddsoddwyr yn gweithredu’n rhesymegol, yn ei chael hi’n anodd esbonio pam mae marchnadoedd yn dueddol o brofi swigod ariannol, neu pam rydym yn glynu wrth fuddsoddiadau sy’n colli arian ymhell ar ôl yr adeg y dylem eu gwerthu. Mae hunan-briodoli, gor-hyder (ymdeimlad chwyddedig o'n gallu o'i gymharu ag eraill) ac amharodrwydd i dderbyn colledion (teimlo colled yn fwy dwys na budd cyfatebol) wrth wraidd y maes hwn.

Mae'n bwnc sydd bellach yn cael ei addysgu mewn mwy na 40 o brifysgolion y DU. Ond ychydig o ymchwil sydd wedi bod i addysgu myfyrwyr i gydnabod y rhagfarnau hyn yn eu penderfyniadau eu hunain, yn hytrach na dysgu'r damcaniaeth yn unig.

Nid yw gwybodaeth yn ein gwneud ni'n imiwn

Fe wnaethom astudio penderfyniadau ariannol 72 o fyfyrwyr ôl-raddedig sy'n cymryd MSc mewn cyllid a buddsoddi ym Mhrifysgol De Cymru. Roedden nhw'n dod o amrywiaeth o wledydd, Nigeria, Sri Lanka a Bangladesh yn bennaf. Roedd y rhan fwyaf yn eu 30au neu'n hŷn. Nid oedd tua 40% erioed wedi masnachu gydag arian go iawn.

Dros bedair wythnos, dysgodd y myfyrwyr am seicoleg fasnachu ac yna cymerodd nhw ran mewn cyfres o ymarferion masnachu efelychu. Daeth y prosiect ymchwil hwn i ben gyda gêm fasnachu derfynol a oedd yn cyfrif tuag at eu hasesiad. Fe wnaethant hefyd gwblhau holiaduron ac edrych yn ôl ar eu penderfyniadau masnachu eu hunain i nodi rhagfarnau posibl.

Cyn y gêm fasnachu derfynol, gofynnon ni i fyfyrwyr pa mor dda yr oeddent yn disgwyl perfformio. Ar ôl hynny, gofynnon ni a oedd eu canlyniad gwirioneddol yn adlewyrchu eu sgiliau masnachu eu hunain. Roedd y gwahaniaeth yn drawiadol. Dywedodd mwy na 80% o fyfyrwyr a berfformiodd yn well na'r disgwyl fod eu canlyniad yn adlewyrchu eu sgil.

Ymhlith y rhai a berfformiodd yn waeth na'r disgwyl, dim ond tua 16% a ddywedodd yr un peth. Ar y cyfan roedd bron i 70% o fyfyrwyr yn cydnabod eu bod yn tueddu i gymryd mwy o gredyd am lwyddiant nag am fethiant.

Gwelsom hefyd arwyddion o orhyder. Er enghraifft, roedd 84% o fyfyrwyr yn disgwyl gorffen yn hanner uchaf y grŵp, er, yn ôl diffiniad, na allai mwy na hanner wneud hynny. Hyd yn oed ymhlith myfyrwyr a ddywedodd eu bod yn anaml yn dilyn newyddion ariannol, roedd pawb yn disgrifio eu dealltwriaeth ohonynt fel rhywbeth sydd o leiaf yn “weddol”.

Gwelsom hefyd dystiolaeth o’r duedd i osgoi colledion. Gofynnwyd i fyfyrwyr ddychmygu taflu darn arian ddwywaith – gan fentro £25 ar un achlysur a £100 ar y llall – a nodi’r wobr leiaf a fyddai’n gwneud y gêm yn werth ei chwarae. Yn y ddau achos, gofynnodd tua 75% am wobr sy’n fwy na’r swm y gallent ei golli (sy’n dangos tuedd i osgoi colledion); mae hyn yn cyd-fynd yn fras â chanfyddiadau o ymchwil a gynhaliwyd gyda phobl mewn 53 o wledydd.

Byddai'n galonogol meddwl y byddai pobl sy'n astudio ar gyfer gradd meistr cyllid – nifer sydd eisoes â phrofiad masnachu go iawn – yn llai agored i'r seiliau hyn.

Nid yw hynny'n profi nad yw gwybodaeth ariannol yn gwneud unrhyw wahaniaeth. Nid ydym yn cymharu'r grŵp hwn â phobl nad oedd ganddynt gefndir ariannol. Ac fe wnaethom eu mesur unwaith, nid wrth i'w harbenigedd dyfu wrth i amser fynd rhagddo.

Ond mae'n dangos nad oedd gwybodaeth dechnegol, ddamcaniaethol o farchnadoedd ynddo'i hun yn ddigon i atal y tueddiadau hyn rhag ymddangos. Nid yw'r rhagfarnau hyn yn ymwneud â'r hyn rydych chi'n ei wybod. Maent yn ymwneud â sut mae'r meddwl yn prosesu enillion, colledion ac ansicrwydd, yn aml yn awtomatig, cyn i resymu ymwybodol gael golwg arno.

Felly beth all buddsoddwyr ei wneud?

Roedd arwydd calonogol, fodd bynnag, yn dilyn cyfres strwythuredig o ymarferion a oedd yn cynnwys cymharu rhagfynegiadau â chanlyniadau, adolygu eu data masnachu eu hunain a myfyrio ar eu penderfyniadau. Gwelwyd gwelliant sylweddol yn nealltwriaeth hunan-raddiad y myfyrwyr o’r tair rhagfarn.

Mae’n bwysig nodi bod hyn yn mesur i ba raddau yr oedd y myfyrwyr yn teimlo eu bod yn deall y rhagfarnau hyn, yn hytrach na mesur eu gwybodaeth neu eu hymddygiad gwirioneddol. Nid yw teimlo'n fwy ymwybodol o ragfarn yr un peth â'i hosgoi'n ddibynadwy. Fel mae'r astudiaeth ei hun yn nodi, mae mewnwelediad yn ddechrau, ond nid yw'n gwarantu penderfyniadau gwahanol.

Nid yw hyn yn golygu bod buddsoddwyr wedi’u tynghedu i gael eu harwain yn anghywir gan eu seicoleg eu hunain, ond nid yw gwybod y ddamcaniaeth yn unig yn ddigon. Yr hyn a oedd fel petai’n helpu ein myfyrwyr oedd strwythur. Mewn geiriau eraill, cofnodi’r hyn yr oeddent yn ei ddisgwyl cyn gwneud penderfyniad, ac yna ei gymharu’n onest â’r hyn a ddigwyddodd mewn gwirionedd; adolygu eu hanes masnachu eu hunain i chwilio am batrymau yn hytrach nag ymddiried yn y cof; a gosod rheolau ymlaen llaw ar gyfer prynu a gwerthu, yn hytrach na gwneud penderfyniadau yng ngwres y foment.

Nid oes angen gradd mewn cyllid. I unrhyw un sy'n rheoli eu pensiwn neu fuddsoddiadau eu hunain, gall y wers fod yn syml – byddwch yn ofalus o unrhyw stori lle mae eich enillion bob amser yn ganlyniad i’ch sgiliau chi, ond eich colledion bob amser yn ganlyniad i anlwc.

Mae'r erthygl hon wedi'i hailgyhoeddi o The Conversation o dan drwydded Creative Commons. Darllenwch yr erthygl wreiddiol.

Mae'r farn a fynegir yn erthyglau The Conversation yn farn yr awdur(on) ac nid ydynt o reidrwydd yn adlewyrchu barn Prifysgol De Cymru.