Archwilio agweddau tuag at ddiddymu caethwasiaeth

Yma, mae Chris yn sôn am ei ymchwil i dri chefnder y croesodd eu bywydau â chaethwasiaeth yn yr Iwerydd.

Daeth y llyfr hwn i fodolaeth ar hap. Yn 2005, wrth adolygu llyfr am Ferthyr Tudful yn y 19eg ganrif, deuthum ar draws darn o bapur newydd yn sôn bod glowyr a gofaint yn gadael y dref i weithio mewn mwyngloddiau copr yn Ciwba. Gan fod hyn wedi ennyn fy niddordeb, dechreuais ymchwilio a darganfod El Cobre, anheddiad mwyngloddio mawr a redwyd gan y Cobra Company, cwmni a oedd yn eiddo i Brydeinwyr.

Yr hyn a’m synnodd fwyaf oedd bod y cwmni Prydeinig pwerus hwn – a sefydlwyd ar adeg pan oedd Prydain wedi diddymu caethwasiaeth ar draws ei hymerodraeth yn yr Iwerydd – yn dibynnu’n drwm ar lafur caeth. Erbyn 1840, y Cobra Company oedd, yn ôl pob tebyg, y fenter gaethwasiaeth unigol fwyaf yn hemisffer y gorllewin. Arweiniodd y darganfyddiad hwn at gwestiynu tybiaeth gyfarwydd: bod diddymu caethwasiaeth gan Brydain yn adlewyrchu ymrwymiad cenedlaethol dwfn a pharhaol i egwyddorion gwrth-gaethwasiaeth.

Yn y 1830au, roedd llawer o Brydeinwyr yn credu bod eu gwlad wedi’i thynghedu, yn unigryw, i arwain y byd i ffwrdd o gaethwasiaeth. Roedd rhai yn deillio’r argyhoeddiad hwnnw o’u ffydd Gristnogol; eraill o’r gred nad oedd caethwasiaeth yn gydnaws ag economi ddiwydiannol fodern. Fodd bynnag, wrth i’m hymchwil fynd rhagddi, daeth yn amlwg bod y naratif hwn yn llawer rhy syml. Parhaodd cyfalafiaeth Brydeinig i gynnal caethwasiaeth ar draws byd yr Iwerydd ymhell ar ôl diddymu caethwasiaeth; ac nid oedd pob Cristion yn Oes Fictoria yn rhannu’r sêl dros ddiddymu caethwasiaeth sydd bellach yn dominyddu’r cof cyffredin.

Arweiniodd fy ymchwil at Charles Pascoe Grenfell, ffigur allweddol y tu ôl i’r Cobra Company, ac yna at ddau o’i gefndryd. Gyda'i gilydd, roedd eu bywydau'n cynnig ffordd o archwilio tair perthynas bwysig ym Mhrydain yn y 19eg ganrif: caethwasiaeth a chyfalafiaeth, caethwasiaeth a Christnogaeth, a chaethwasiaeth a chenedlaetholdeb.

Datgelodd stori Charles Pascoe Grenfell sut yr oedd cyfoeth a buddsoddiad Prydain yn parhau i fod wedi'u cysylltu'n ddwfn â chaethwasiaeth. Er gwaethaf rhyddfreinio yng ngwladfeydd Prydain, parhaodd cwmnïau a gefnogwyd gan gyfalaf Prydain i elwa o lafur caethweision mewn mannau eraill, yn enwedig yng Nghiwba.

Agorodd ei gefnder, swyddog yn y Llynges Frenhinol a ddaeth yn glerigwr yn ddiweddarach, safbwynt gwahanol ar Gristnogaeth a chaethwasiaeth. Er bod ymgyrchwyr efengylaidd fel Wilberforce yn gwrthwynebu caethwasiaeth, nid oeddent yn cynrychioli Cristnogaeth Fictoraidd gyfan. Yn aml, roedd mudiadau Eingl-Gatholig dylanwadol fel Tractarianiaeth yn ddifater i ryddfreinio ac, mewn rhai achosion, yn agored yn elyniaethus i actifiaeth gwrth-gaethwasiaeth. Mae ei fywyd yn tynnu sylw at y realiti anghyfforddus bod Cristnogaeth yn llawer llai unedig yn erbyn caethwasiaeth nag yr ydym yn aml yn tybio.

Goleuodd trydydd cefnder, George St Leger Grenfell, y berthynas rhwng caethwasiaeth a chenedlaetholdeb. Yn anturiaethwr a chefnogwr Cydffederal yn ystod Rhyfel Cartref America, nid yn unig yr oedd yn gyfforddus â chaethwasiaeth ond ymladdodd yn weithredol i'w hamddiffyn. Mae ei yrfa yn herio'r syniad bod gwrthwynebiad i gaethwasiaeth yn rhan annatod o hunaniaeth genedlaethol Prydain.

Trwy'r tair bywyd cydblethedig hyn, mae'r llyfr yn cyflwyno Prydain a oedd yn llawer llai sicr, a llawer llai rhinweddol, nag y mae chwedl diddymwyr yn ei awgrymu. Yn groes i dybiaethau poblogaidd, nid oedd caethwasiaeth yn sefydliad a oedd yn dirywio yn y 19eg ganrif. Parhaodd i ehangu yng Nghiwba, Brasil a'r Unol Daleithiau, gyda chefnogaeth rhannol gan gyfalaf, masnach a diwylliant Prydain.

Wrth i ni nodi Mis Hanes Pobl Dduon, mae'n bwysig cofio nad oedd diwedd caethwasiaeth ym Mhrydain yn nodi diwedd camfanteisio. Ar draws Ymerodraeth Prydain, trodd perchnogion planhigfeydd fwyfwy at lafur dan gontract, yn enwedig o India, gan greu systemau gorfodi newydd a ail-luniodd gymdeithasau ledled y Caribî am genedlaethau. Yn hytrach na diflannu, esblygodd ffurfiau o lafur anrhydd, gan ein hatgoffa bod perthynas Prydain â chaethwasiaeth yn llawer mwy cymhleth, ac yn llawer hirach, nag y mae llawer o gyfrifon traddodiadol yn ei awgrymu.